İslam Mezhepleri Tarihi: 5 dakikada tekrar
Her konuda sınavda en çok sorulan bilgiler tek sayfada. Sınavdan önceki gün ya da yolda hızlı tekrar için; konu adına dokununca ayrıntılı anlatım açılır.
Mezhepler tarihinin konusu, ayrılık sebepleri ve temel kavramlar
- Mezhepler, dinî metinlerin tarihî ve toplumsal ortamlardaki yorumlarıdır; coğrafya ve kültürden etkilenir, hiçbiri müstakil bir din sayılmaz. 2024 ÖABT-DKAB
- Cennet ve cehennemin ebedîliği, âhiret inancının temel bir konusu olarak kelâm kitaplarında siyasî ve toplumsal tartışmalardan bağımsız biçimde yer alır. 2015 MBSTS
- Kendi yorumunu dinin merkezine koyup ötekileri batıl sayan grupların benimsediği ad “fırka-i nâciye”dir. 2022 ÖABT-İHL
- İrca, ameli imanın bir parçası saymama ve büyük günah işleyenin hükmünü Allah'a bırakma anlayışıdır; âlimler onu gulat kapsamından ayrı görür. 2024 ÖABT-İHL
- Büyük günah işleyenin durumu tartışmasını alevlendiren olayların başında, Hz. Ali ile Hz. Âişe, Talha ve Zübeyr'in karşı karşıya geldiği Cemel Savaşı gelir. 2023 MBSTS
- “Makalât” kelimesi, klasik eser adlarında İslam mezhepleri ve görüşlerine ayrılmış içeriğin güçlü bir göstergesi kabul edilir. 2022 ÖABT-DKAB
- Hint dinlerinin etkisindeki Berâhime, nübüvveti aklen imkânsız görerek peygamberliği gereksiz saymıştır. 2022 ÖABT-DKAB
- Hâricîliğin tekfirci ve dışlayıcı çizgisine tepki olarak gelişen Mürcie, büyük günah işleyen kimseyi İslam dairesi içinde görmüştür. Bir düşüncenin mezhebe dönüşmesi de toplumda karşılık bulmasına bağlıdır. 2024 DHBT
- İmâmiyye–Râfıza çiftinde ilki yüceltici, ikincisi dışlayıcı addır. İsmâiliyye–Fâtımîlik çiftinde Fâtımîlik, aynı geleneğin tarihî bir dönemini belirten tanımlayıcı bir isimdir. 2014 DHBT · 2015 MBSTS
- Mâlikîlik; Kuzey Afrika, Endülüs, Batı Afrika ve Sahra çevresinde yaygın olan fıkıh mezhebidir. 2018 DHBT
- Emr-i bi'l-ma'rûf çerçevesinde çarşı-pazar denetimini yürüten kurum hisbedir. 2020 DHBT
- İsmâiliyye, imâmeti Hz. Ali ve soyunun hakkı olarak gördüğünden ilk üç halifenin hilâfetini meşru saymaz. 2021 ÖABT-İHL
Hâricîler
- Hz. Ali ile Muâviye arasında Sıffîn'de yaşanan savaşın ardından tahkîme gidilmesi, bir kesimin "hüküm ancak Allah'a aittir" itirazıyla saflardan ayrılmasına yol açmış; bu kesim Hâricîler adını almıştır. 2017 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT · 2023 MBSTS
- Hâricîler, "Hüküm yalnız Allah'ındır" sloganı yüzünden Muhakkime diye de anılmıştır. 2020 ÖABT-İHL
- Hâricî düşüncede büyük günah işleyenin küfre düştüğü kabul edilir. Bu sertliği en uca taşıyan Ezârika'ya göre kendilerine katılmayan Müslümanlar müşrik hükmündedir; onların kadın ve çocuklarının da öldürülmesini câiz görmüşlerdir. 2019 ÖABT-İHL · 2020 DHBT
- Ezârika'da sözde veya amelde takiyye câiz görülmez. 2023 MBSTS
- Hâricîler, halife seçiminde Kureyş soyunu zorunlu bir ölçüt olarak görmez. Hür ya da köle fark etmeksizin adaleti, ilmi ve zühdüyle temayüz eden her Müslüman halife olabilir; Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer dönemlerini de meşru hilafet olarak tanırlar. 2016 DHBT · 2022 DHBT · 2024 ÖABT-DKAB
- İbâzıyye, Hâricîlerin mutedil yorumudur; muhaliflerini tekfir etmeyen bu fırka, büyük günah işleyen kimseyi "küfr-i nimet" (nimet küfrü) kapsamında değerlendirir. 2020 DHBT · 2022 ÖABT-DKAB · 2023 ÖABT-DKAB
- Günümüzde Hâricîlerin yaşayan tek temsilcisi İbâzîlerdir; bu topluluk özellikle Uman'da, ayrıca Kuzey Afrika'nın bazı bölgelerinde yoğunlaşmıştır. 2018 DHBT · 2018 ÖABT-DKAB
- İbâzîlerin Basra merkezli eğitim-davet teşkilatı Hameletü'l-ilm'dir. 2024 DHBT
- Bedevî kültürü, Hâricîliğin biçimlenmesinde etkili olan unsurlar arasında gösterilir. 2015 MBSTS
- Abdullah b. Habbâb ve eşini öldürenler, Hz. Ali'yi küfre düşmüş sayan Hâricîlerdir. çıkmış soru
Mürcie
- Büyük günah işleyenin durumunda Hâricîlik ile Mürcie taban tabana zıttır: Hâricîler ameli imandan sayıp tekfir eder; Mürcie hükmü Allah'a bırakır. 2017 MBSTS
- Mürcie'nin doğuşunu hazırlayan etkenlerden biri, Müslümanlar arasındaki iç savaşların doğurduğu kutuplaşmadır. 2020 DHBT
- Hâricîlerin, muhaliflerini kâfir sayan dışlayıcı tavrı, iman-amel tartışmalarında imanın amelden ayrı değerlendirilmesini gündeme taşımış; bu ayrımı benimseyen Mürcie, inancını koruyan kişinin amelleri sebebiyle tekfir edilemeyeceğini ileri sürmüştür. 2015 MBSTS
- Büyük günah işleyeni dünyada mümin sayıp âhiretteki hükmünü Allah'a bırakan âlimler Mürcie içinde değerlendirilir. 2018 DHBT
- Büyük günah işleyen kişi mümin vasfını yitirmez; Mürcie ve Mâtürîdiyye bu ilkeyi benimsemiştir, çünkü her iki ekolde de amel imanın varlık şartı değildir. 2023 ÖABT-DKAB
- İrcâ, Sıffîn sonrasındaki tahkîm tartışmalarının ardından, amelin imandan ayrı tutulması ve kişilerin iman durumları hakkında kesin hüküm verilmemesi gerektiğini savunan ihtiyatlı düşüncenin adıdır. 2022 ÖABT-DKAB
- Mürcie, büyük günah işleyenler hakkında hükmü Allah'a bırakarak Müslüman toplumda yaşanan ayrışma ve tekfir olaylarının önüne geçmeyi hedeflemiştir. 2020 ÖABT-DKAB
Kaderiyye ve Cebriyye (Cehmiyye)
- Kaderiyye, kulların ihtiyarî fiillerinde hür olduğunu ve fiili gerçekleştirecek kudretin önceden verildiğini savunur; Mu'tezile bu düşünceyi sistemleştirmiştir. 2020 ÖABT-DKAB · 2022 ÖABT-DKAB
- Cebriyye, insanın gerçek iradesi ve fiil gücü olmadığını, fiillerin yalnız ilâhî zorlayıcı tesirle meydana geldiğini ileri sürer. 2015 MBSTS · 2022 DHBT · 2024 DHBT
- Cehmiyye, tenzih kaygısıyla Allah'a sıfat nispetini ve rü'yetullahı reddetmiş, bu yüzden mensupları Muattıla diye anılmıştır. Bu reddediş, Müşebbihe ve Mücessime'nin benzetmeci diline karşı gelişmiştir. 2022 MBSTS
- Cehm b. Safvân, cennet ve cehennemin ebedî olmadığını, Allah'ın "âhir" ismi gereği her şeyin yok olacağını savunmuştur. 2020 MBSTS · 2022 ÖABT-DKAB
- Kaderiyye, insanın kendi fiillerini bizzat yarattığını savunur; bu yüzden ez-Zümer 39:62'deki “Allah her şeyin yaratıcısıdır” ifadesini insan fiillerini dışarıda bırakacak biçimde yorumlar. 2020 DHBT
Selefiyye, Ehl-i hadis ve Müşebbihe
- Müteşâbih âyetlerde zâhiri kabul etme, keyfiyeti Allah'a havale etme ve te'vilden kaçınma Selefiyye'ye aittir. 2017 MBSTS · 2019 MBSTS · 2019 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT
- Selef kavramı, mezhepler sistemleşmeden önce Hz. Peygamber'in ve sahâbenin yolunu izleyen ilk Sünnî kuşakları anlatır. 2022 DHBT · 2022 MBSTS
- Mürcie (irca: hükmü ertelemek), ameli imanın varlık şartı saymayan ve büyük günah işleyenin âhiretteki durumunu Allah'a bırakan anlayıştır. 2014 DHBT
- İbn Teymiyye, Selefî düşüncenin en tanınmış temsilcilerinden biridir; sahih nakil ile sarih aklın çelişmeyeceğini savunur, çelişki görünüyorsa sahih nakli esas alır. 2016 DHBT · 2016 MBSTS
- Müşebbihe, kurucusu bulunmayan ve Allah'ı insana benzetme görüşünü benimseyenleri toplayan bir eğilimdir. 2020 MBSTS · 2023 ÖABT-İHL
- Ahmed b. Hanbel, Mihne döneminde (devletin Kur'an'ın yaratılmış olduğu görüşünü zorla kabul ettirmeye çalıştığı yıllarda) halku'l-Kur'an görüşüne karşı çıkarak direnen âlimlerin sembolü olmuştur. 2022 DHBT
- Vehhâbîlik, sonradan ortaya çıkmış bir hareket olmasına rağmen kendisini tarihî olarak İbn Teymiyye’ye dayandırır. 2019 MBSTS
- Selef âlimleri müteşâbih âyetleri geldiği gibi kabul etmiş, onları yorumlamaktan ve üzerlerinde tartışmaya girmekten kaçınmıştır. 2021 ÖABT-İHL
- Bazı Selef âlimleri kelâmı, Müslümanlar arasında ayrılığı körüklediği ve filozofların görüşlerini taklit ettiği gerekçesiyle eleştirmiştir. 2024 ÖABT-DKAB
Mu'tezile
- Mu'tezile kendini ehlü'l-adl ve't-tevhîd (ashabü'l-adl ve't-tevhîd) diye adlandırır. 2016 MBSTS
- Mu'tezile'nin kimliğini belirleyen beş ilkeye usûl-i hamse denir; mezhebin doğuşuna yol açan tartışma bu ilkelerden menzile beyne'l-menzileteyn ile ilgilidir. çıkmış soru · 2022 MBSTS
- Mu'tezile büyük günah sahibini iman ile küfür arasındaki ara konuma yerleştirir ve onu fâsık sayar; günahından dönmeden hayatını kaybederse cehennemde ebedî kalır. 2018 MBSTS · 2023 ÖABT-DKAB
- Allah'ın kullar için en iyi olanı yaratması (aslah) adalet ilkesinin kapsamındadır. 2016 DHBT · 2018 DHBT · 2018 MBSTS · 2022 DHBT
- Ezelî sıfatların reddi tevhid ilkesiyle ilişkilidir; sıfatların nefyi Ehl-i Sünnet'te ta'tîl diye anılır. 2017 MBSTS · 2017 ÖABT-DKAB · 2018 ÖABT-DKAB · 2020 ÖABT-DKAB
- Mu'tezile Basra ve Bağdat okullarına ayrılmıştır. 2023 MBSTS
- Mu'tezile, sıfatların Allah'ın zâtından ayrı olmadığını savunduğu için Kur'an'ı mahlûk kabul eder; aynı tenzih anlayışıyla rü'yetullahı da imkânsız sayar. 2013 ÖABT-DKAB · 2014 DHBT · 2021 ÖABT-İHL · 2024 DHBT
- Adalet ilkesine göre insan kendi fiillerinin sahibidir: iyiliği de kötülüğü de kendi iradesiyle seçer, kötülük Allah'a nispet edilmez. Bu düşünce, Emevî yönetiminin her şeyi ilâhî takdirle açıklayan siyasetine bir tepki olarak gelişmiştir. 2015 ÖABT-DKAB · 2018 ÖABT-DKAB · 2019 ÖABT-DKAB · 2021 ÖABT-DKAB · 2024 ÖABT-DKAB
- Mu'tezile, rızık kavramını yalnızca helâl yollardan kazanılan nimetlerle sınırlı tutar. 2018 DHBT · 2020 DHBT
- Mu'tezile'ye göre akıl, fiillerdeki iyilik ve kötülüğü kavrayabilir; ibadet şekillerinin nasıl yapılacağı ise vahiy ile belirlenir. 2015 MBSTS · 2020 DHBT
- Mu'tezile âlimleri halifenin yakınında kazandıkları etkiyle mihne döneminin (Kur'an'ın yaratılmış olduğu görüşünün devlet eliyle kabul ettirilmeye çalışıldığı yılların) başlamasına zemin hazırladı. 2023 MBSTS
- İlahî va'd ve vaîd asla değişmez; bu yüzden tövbe etmeden ölen büyük günah sahibi ebedî cehennemde kalır. 2019 MBSTS · 2022 ÖABT-İHL
- Mu'tezile'nin salah-aslah anlayışına göre Allah'ın fiilleri her zaman bir hikmete ve kulların yararına yöneliktir; peygamber göndermesi ve insanlara yükümlülüklerini taşıyacak güç vermesi bu anlayışın sonuçlarıdır. 2024 ÖABT-İHL
Eş'ariyye
- Eş'arî'nin Mu'tezile'den ayrılışında "üç kardeş meselesi" belirleyicidir; tartışmanın odağı ilâhî adalet (aslah) ilkesidir. 2021 MBSTS
- Eş'arî'nin kelâma dair eseri el-İbâne an usûli'd-diyâne'dir. 2020 DHBT
- Bâkıllânî, Eş'arîlikte ikinci kurucu sayılır ve mezhebin görüşlerini sistemleştirmiştir; in'ikâs-ı edille ilkesine göre bir delilin çürümesi, onunla savunulan hükmü de düşürür. 2020 ÖABT-İHL
- İnsanın fiil işleyebilmesi için gereken kudrete istitâat denir; Eş'arî ve Mâtürîdî kelâmcılar bu kudretin Allah tarafından fiil esnasında yaratıldığını benimser. 2022 MBSTS
- Eş'arîlik, fiillerde iyilik ve kötülüğü nakille/şeriatla belirler; Mu'tezile aklı ölçü alır. 2017 ÖABT-DKAB
- Eş'arîlik ve Mâtürîdîlik, büyük günah işleyenin iman dairesinden çıkmadığı görüşünde birleşir. 2020 MBSTS
- Eş'arîlikte Allah için aslah olanı yaratma zorunluluğu yoktur; ilâhî fiilleri sınırlandırmak zulüm olarak görülür. 2023 ÖABT-DKAB
- Mâtürîdîler tekvini sekizinci sübutî sıfat olarak görür; Allah'ın yaratması, rızıklandırması ve can vermesi bu sıfattan doğar. Bu konuda en çok Eş'ariyye ile ayrışırlar. 2018 MBSTS
- Eş'arîler imandan söz ederken "inşallah müminim" gibi istisna ifadesi kullanmayı uygun görür. 2018 MBSTS
- Eş'arîlikte kul kesb eder; fâil ve yaratıcı yalnızca Allah'tır. 2018 MBSTS
- Eş'arî kelâm geleneği müteahhirîn evresine gelindiğinde tartışma alanları genişler ve mantık merkezî bir konum kazanır. 2020 ÖABT-İHL
- Eş'arîler rü'yetullahı kabul eder; âhirette Allah'ın müminlerce görülebileceğini benimserler. 2019 ÖABT-DKAB
- Eş'arî kelâmında iman esas olarak kalbin tasdikinden ibaret kabul edilir; amel imanın rüknü sayılmaz. 2018 ÖABT-DKAB
- Eş'arî gelenekte marifetullahın vücûbu nakille temellendirilir; buna ek olarak Allah'ın kula gücünün yetmeyeceği teklifi câiz görülür. 2019 MBSTS
- Kadı Abdülcebbâr, Mu'tezile kelâmının önde gelen isimlerinden biri olarak tanınır. 2021 MBSTS
Mâtürîdiyye
- İmam Mâtürîdî'nin günümüze ulaşan iki temel eseri kelam sahasında yazdığı Kitâbü't-Tevhîd ile dirayet yöntemini izlediği Te'vilâtü'l-Kur'an tefsiridir. 2016 DHBT · 2020 DHBT
- Mâtürîdî âlimler bilgiye ulaşmada yalnızca aklı, duyuları ve doğru haberi esas alır; ilhamı ve keşfi bilgi kaynağı saymaz. 2017 MBSTS · 2021 ÖABT-İHL
- Aklın marifetullahı bilmesi zorunludur: Mâtürîdîler, ilahi çağrı ulaşmasa bile kişinin bu bilgiden mazur sayılmayacağını kabul eder. 2022 DHBT
- Mâtürîdîlikte imanın esası kalbin tasdikidir. Dille yapılan ikrar zait rükündür. 2023 ÖABT-İHL
- İmanda istisna caiz değildir: Mâtürîdîler "inşallah müminim" demeyi doğru bulmaz. 2020 MBSTS
- Mâtürîdîlerde iman artmaz, eksilmez; iman ile İslam aynıdır. 2015 MBSTS · 2020 DHBT · 2021 MBSTS
- Mâtürîdîler din ile şeriatı ayırarak imanı kalp tasdikine bağlar; amelleri şeriatın alanına bırakır. 2016 MBSTS
- Mâtürîdîler, işlediği büyük günahı helal saymayan kimseyi günahkâr mümin kabul eder. 2024 DHBT
- Mâtürîdîler haberî sıfatları te'vil eder; 'yed' kelimesini 'kudret' diye anlar. 2015 ÖABT-DKAB · 2020 DHBT
- Rü'yetullah: Mâtürîdîler âhirette Allah'ın görülmesini kabul eder; delil Mutaffifîn 83:15'tir. 2021 MBSTS
- Kelam-ı nefsî / kelam-ı lafzî ayrımı halku'l-Kur'an meselesine çözüm getirmek için yapılmıştır. 2021 MBSTS · 2024 DHBT
- Mâtürîdîler tekvini Allah'ın ezelî ve sübûtî bir sıfatı olarak görür; yaratmak, rızık vermek, diriltmek gibi ilâhî işlerin hepsi bu tek sıfattan kaynaklanır. 2020 ÖABT-İHL
- Mâtürîdîlere göre yaratma Allah'a, kesb insana aittir; tercih cüz'î iradeyle gerçekleşir. 2014 ÖABT-DKAB · 2018 DHBT · 2021 ÖABT-DKAB
- İstitâat iki yönlüdür: fiilden önce organ-şart sağlığı, fiil sırasında da icra gücüdür. 2024 ÖABT-İHL
- Ebü'l-Muîn en-Nesefî'nin Tebsıratü'l-edille adlı kelâm kitabı, Mâtürîdî kelâmcıların sonraki çalışmaları için temel kaynak sayılır. 2021 MBSTS
- Ebü'l-Muîn en-Nesefî, ibadetlerin hikmetli ve anlamlı olduğunu vurgulayarak peygamberliğe duyulan ihtiyacı temellendirir. 2024 ÖABT-DKAB
- Birgivî'nin yaklaşımı Osmanlı Mâtürîdîliğini yansıtır: ameli imandan ayırır, imanın artıp eksilmediğini ve 'inşallah' kaydını kabul etmez. 2021 ÖABT-İHL
Zeydiyye
- Zeydiyye, Mu'tezile'nin tevhid ve adl anlayışını büyük ölçüde paylaşır. Büyük günah konusunda ise kendine özgü bir görüşe sahiptir: günahkâr, günahı ölçüsünde ceza çektikten sonra azaptan kurtulur. 2022 DHBT
- Zeydiyye'de imamet, Hz. Hasan ile Hz. Hüseyin'in soyundan gelen ve uygun vasıfları taşıyan birinin açık davetiyle kurulur; bu davet sahibine uymak gerekir. Bu anlayışta Hz. Ali en faziletli, ardından Hz. Hasan ile Hz. Hüseyin gelir. 2015 MBSTS
- İmamın Kureyş soyundan gelmesi gerektiğini benimseyen Zeydiyye, bu şartı İmâmiyye ile birlikte savunur. 2023 MBSTS
- Zeydîlerin ilk iki halifeyi meşru sayması, bazı mezhepler tarihi araştırmacılarının onları Şîa dışında değerlendirmesine yol açmıştır. 2024 ÖABT-İHL
- Râfızî adı, Zeyd b. Ali'den Hz. Ebû Bekir ile Ömer hakkında ayrılanlara verilmiştir. 2020 DHBT
- Zeydiyye'ye göre imamet için ilim ve takva sahibi olmak esastır; bu ilim kesbîdir, yani öğrenmekle kazanılır. 2021 MBSTS
Şîa'nın imamet anlayışı ve İmâmiyye (İsnâaşeriyye, Ca'feriyye)
- Şîa'ya göre imam ancak Hz. Peygamber'in açık belirlemesiyle (nas ve tayin) meşru olur; Hz. Ali'nin imametini temellendirmek için en sık başvurulan olay ise Gadîr-i Hum'dur. 2015 MBSTS · 2016 ÖABT-DKAB · 2020 DHBT · 2020 ÖABT-İHL · 2021 ÖABT-İHL
- Şîa, Gadîr-i Hum'da Hz. Peygamber'in "Ben kimin mevlâsıysam Ali de onun mevlâsıdır" sözünü, Hz. Ali'nin imamet ve hilâfetinin ilanı olarak yorumlar. 2024 ÖABT-İHL
- Sünnî âlimler Gadîr-i Hum'daki sözleri Hz. Ali'ye duyulan sevgi ve dostluğun ilanı olarak okur; Yemen seferindeki ganimet tartışmasını da bu sözlerin söylenme sebebi olarak gösterirler. Hz. Peygamber'in vefatının ardından ilk hilafet tartışmalarında bu olaya hiç başvurulmamış olması da onlar için önemli bir işarettir. 2022 DHBT
- İmâmiyye'ye göre imam, Allah'ın tayini ve bir önceki imamın nassı ile belirlenir; imamlar günahtan korunmuştur ve onlara itaat imanın bir parçasıdır. 2024 DHBT
- İmâmiyye'de sıradan müminin dinî meselelerde uyduğu en âlim müçtehide merci-i taklid denir. 2020 MBSTS
- Şiî bazı fırkalarda, Allah'ın ilminde ve iradesinde sonradan değişiklik meydana gelebileceği kabulü bedâ olarak adlandırılır. Bu görüşü ilk ileri süren kişi olarak, Hz. Hüseyin'in intikamı için ayaklanan Muhtar es-Sakafî gösterilir; ardından Ca'fer es-Sâdık'ın, imam tayin ettiği oğlu İsmâil'in ölümünü bedâ ile açıkladığı aktarılır. 2018 DHBT · 2019 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT · 2024 MBSTS
- Kıyametten önce dünyaya dönüş inancına ric'at denir; bu fikir Abdullah b. Sebe'ye kadar götürülür. 2019 ÖABT-İHL
- Şîa'da kendileri gibi düşünenlerle dostluğa tevellî, muhaliflerle ilişkiyi kesmeye teberrî denir. 2014 ÖABT-DKAB
- İran'da okunan ezanda, "Ali'nin Allah'ın velisi olduğuna şahitlik ederim" anlamındaki Şiî cümle de yer alır. 2021 ÖABT-İHL
- Haritalarda İran, Irak, Azerbaycan, Bahreyn ve Lübnan'ı gösteren mezhep İmâmiyye / Ca'feriyye / İsnâaşeriyyedir; İran'ın resmî mezhebidir. 2016 DHBT · 2018 DHBT · 2021 ÖABT-DKAB
- On iki imama inanma ve kurtarıcı mehdî düşüncesi İsnâaşeriyye'nin merkezindedir. 2018 MBSTS
- İmâmiyye'ye göre imamet, ümmetin en üstünü (efdal) olan kişinin hakkıdır; o varken daha aşağı derecedeki (mefdûl) birinin imam olması meşru görülmez. 2020 ÖABT-İHL
- Şiî fırkalar arasında ilk iki halifenin imameti konusunda görüş ayrılığı vardır; Zeydiyye, Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer'in yönetimini meşru tanır. 2019 ÖABT-DKAB
İsmâiliyye
- Müstansır-Billâh'ın 1094'te ölümüyle Fâtımî tahtı için büyük oğul Nizâr ile küçük oğul Müsta'lî arasında çekişme çıktı; Nizâr'ı imam tanıyanlar Nizâriyye adıyla ayrıldı ve İran'da Hasan Sabbâh'ın önderliğinde güçlendi. 2019 ÖABT-İHL
- İsmâilî kozmolojisinde Tanrı'nın “kün!” (ol!) emriyle önce dişil ilke Kûnî, ondan da eril ilke Kader var olur; Kûnî ile Kader'in birleşmesinden, her biri bir nâtık peygamberi simgeleyen yedi kutsal harf (el-Hurûfu'l-ulviyye) meydana gelir. 2024 MBSTS
- Bâtınî yorum geleneğinde âyet ve hadislerin lafzî anlamlarını aşan yaklaşımın önde gelen temsilcilerinden biri İsmâiliyye olmuştur; bu ekolde hakikat, mâsum imamın öğretmesiyle öğrenilir. 2020 MBSTS
- Resmî mezhepleri İsnâaşeriyye olan Safevîler'in Hz. Ali'yi ilk meşru halife sayması, şahlarını mâsum görmesi ve Kur'an'ın yorumunu yalnızca ona tahsis etmesi, Osmanlı reddiye metinlerinde onları İsmâilî/Bâtınî çizgiye yaklaştıran unsurlar olarak değerlendirilmiştir. 2018 MBSTS
- Ca'fer es-Sâdık'ın oğlu İsmâil'e dayanan İsmâiliyye, nasların bâtınî anlamlara sahip olduğunu savunur ve tarihi yedili devirler hâlinde yorumlar. 2017 MBSTS
- Doğudaki Nizârî İsmâilî hareketin önderi Hasan Sabbâh, dinî-siyasî bir yapı oluşturmuş ve fedâîlerini örgütlemiştir. Onun öğretisinde hakikat, yalnız mâsum imamın öğretmesiyle bilinebilir. 2017 MBSTS
- Mâsum imamın tâlimi dışında hakikate ulaşılamayacağını ileri süren İsmâilîler, Ta'lîmiyye adıyla anılır. 2020 DHBT
- Karmatîler, adlarını liderleri Hamdân Karmat'a nispetle almıştır; bunun yanında Seb'iyye ve Bâtıniyye adlarıyla da anılırlar: ilki yedi sayısına yükledikleri kutsiyetten ve yedili devir inancından, ikincisi nasların gizli anlamlarına yaptıkları vurgudan gelir. 2024 ÖABT-İHL
- İsmâiliyye’de imamların ismet sıfatına sahip olduğu kabul edilir; her devirde nâtık ve sâmit birlikte bulunur ve doğru bilgiye götüren rehberlik yalnızca imamdan gelir. 2023 ÖABT-İHL
- Nizârî önder Hasan alâ Zikrihisselâm, 1164'te (h. 559) Alamut'ta okuduğu hutbede kıyamet çağının başladığını ve şer'î tekliflerin artık bağlayıcı olmadığını ilan etti. 2021 ÖABT-İHL
- İsmâilîlere, hakikatin yalnızca imamın öğretimiyle bilinebileceğini savundukları için Ta'lîmiyye adı da verilmiştir. 2020 ÖABT-DKAB
Nusayrîlik ve Dürzîlik
- Nusayrîlik kapalı toplum yapısı, sır saklama ve takıyye ile öne çıkar. 2013 ÖABT-DKAB · 2016 MBSTS · 2024 ÖABT-DKAB
- Nusayrî geleneğinin şehadeti üç unsurdan kurulur: Hz. Ali ilâh, Hz. Muhammed hicâb, Selmân-ı Fârisî bab. 2017 MBSTS · 2018 DHBT
- Nusayrîlikte ibadetler bâtıni yorumlanır: beş namaz beş seçkinle, oruç sır saklamakla, zekât Selmân'ı temsil etmekle, hac kabir ziyaretiyle ilişkilendirilir. 2015 MBSTS · 2024 DHBT
- Nusayrîliğin görüşlerini sistemleştiren isim Hüseyin b. Hamdân el-Hasîbî'dir. 2022 DHBT
- Nusayrî geleneğinin temelini oluşturan fikirler arasında, aşırı Şiî çevrelerin ulûhiyyet ve peygamberlik düşüncesi ile İmâmiyye'nin mehdîlik bekleyişi buluşmuştur. 2024 MBSTS
- Nusayrî ulûhiyyeti Hz. Ali, Hz. Muhammed ve Selmân üçlüsünden oluşan hiyerarşik bir yapıdır. 2023 ÖABT-İHL
- Nusayrîlikte yedi devir vardır; son tecellî Hz. Muhammed döneminde Hz. Ali'de gerçekleşmiştir. 2019 ÖABT-DKAB
- Nusayrîlikte mezhebe kabul, adaya bir "din amcası" seçilerek yapılır. 2014 DHBT · 2020 ÖABT-İHL
- Türkiye'de Nusayrîler özellikle Hatay-Samandağ, Adana ve Mersin çevresinde yaşar. 2018 DHBT
- Nusayrî kutsal metni Kitâbü'l-Mecmû'dur; "Ey Ali b. Ebû Tâlib" hitabı orada yer alır. 2022 ÖABT-İHL
- Dürzîlik Fâtımî halifesi Hâkim-Biemrillâh döneminde Hamza b. Ali öncülüğünde doğmuştur. 2016 DHBT · 2021 ÖABT-DKAB
- Dürzîlerin beş hudûdunun ilki ve en yücesi küllî akıldır; ikinci sıraya küllî nefs yerleşir. Kalan üç basamak ise kelime, sâbık ve tâliden meydana gelir. 2018 ÖABT-DKAB · 2023 ÖABT-DKAB
- Dürzîlikte ruhun insandan insana geçişi takammusla anılır; hayvan ve bitki bedenine geçiş kabul edilmez. 2014 ÖABT-DKAB · 2016 DHBT · 2021 MBSTS
- Dürzîler kutsal metin olarak Resâilü'l-Hikme'yi esas alır. 2023 MBSTS
- Hem Nusayrîlikte hem Dürzîlikte hulûl (ilâhî varlığın bir insan bedeninde görünmesi) ve tecellî anlayışının izleri görülür. 2022 MBSTS
Bâbîlik-Bahâîlik, Yezîdîlik ve Kādıyânîlik
- Mirza Ali Muhammed, Bâbîliği başlatırken önce kendisini beklenen mehdîye giden yolda bir kapı (bâb) olarak sunmuş, ardından bizzat o mehdî olduğunu açıklamıştır. 2020 MBSTS
- Bahâîlik, XIX. yüzyılda Şiî gelenekten beslenerek ortaya çıkmış, zamanla kendisini bağımsız bir din olarak konumlandırmıştır. Hareketin kurucusu, “Bahâullah” unvanıyla bilinen Mirza Hüseyin Ali Nûrî’dir. 2020 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT · 2022 ÖABT-İHL
- Bahâîliğin merkezi Hayfa’dır; burada dokuz üyeli Umumi Adalet Evi bulunur. Bahâîliğin temel kutsal metni Kitâbü’l-Akdes'tir; Bâb'ın eseri el-Beyân da Bahâî gelenekte saygın kabul edilir. 2024 ÖABT-DKAB
- Bahâî ibadet hayatında namaz, gün içinde üç kez yapılan kişisel bir zikir niteliğindedir. On dokuz günlük oruç her yıl Mart ayının başında (2–21 Mart) tutulur. Cennet ve cehennem ise manevî birer simge olarak yorumlanır. 2020 ÖABT-DKAB
- Yezîdîliğin kökeni, XII. yüzyılda Şeyh Adî b. Müsâfir etrafında oluşan Adeviyye tarikatına uzanır; tarikat zamanla İslam dışı unsurlarla karışarak ayrı bir inanca dönüştü. 2015 MBSTS · 2016 DHBT · 2019 ÖABT-İHL
- Yezîdî inancının iki temel metni vardır: Kitâbü'l-Cilve ve Mushaf-ı Reş. 2023 ÖABT-İHL
- Yezîdîler hac ziyaretini Kuzey Irak'taki Lâleş vadisinde yapar. Ruhun bir bedenden diğerine geçtiğine (tenasüh) inanırlar. Yiyecek yasakları arasında marul özellikle bilinir; Melek Tâvus'un rengi sayıldığı için mavi elbise giymek de yasaktır. 2023 ÖABT-İHL
- Yezîdîliğin inanç ve kimliği, Şeyh Adî b. Müsâfir’in öğretisi merkeze alınarak şekillenmiştir. 2019 MBSTS
- Kādıyânîlik hareketinin önderi Mirza Gulâm Ahmed; kendisini müceddid olarak sunmuş, ardından mehdî, mesîh ve Hindu geleneğinde beklenen avatar kimliklerini de ileri sürmüştür. 2022 MBSTS
- Kādıyânîlik, Hindistan merkezli bir harekettir; silahlı cihat yerine fikir ve yayın yoluyla “kalemle cihad”ı esas alır, vahyin Hz. Muhammed’den sonra da sürdüğünü kabul eder. 2017 MBSTS · 2018 MBSTS
- Ahzâb Sûresi 40. âyetteki “hatem” kelimesine farklı yorum getirip nübüvvetin ya da vahyin devam ettiğini öne süren gruplardan biri Kādıyânîliktir. 2022 ÖABT-İHL
- Gulâm Ahmed’in fikirlerinde Hinduizm ve Hıristiyanlık doğrudan etkili olmuştur. 2020 ÖABT-İHL
- Mehdî beklentisi, Kādıyânîliğin ve Bahâîliğin ortaya çıkışında ortak belirleyici inançtır. 2022 ÖABT-DKAB · 2024 DHBT
- Gulâm Ahmed’in vefatından sonra onu yalnız müceddid sayan topluluk Lahor koludur; Kadiyan kolu ise onun peygamberliğini ileri sürer. 2020 ÖABT-DKAB
Vehhâbîlik ve modern dinî akımlar
- Vehhâbîliğin kurucusu Muhammed b. Abdülvehhâb Necd'de yetişmiş, Muhammed b. Suûd ile ittifak yapmış ve hareket bugün Suudi Arabistan'ın dinî-politik yapısında etkili olmuştur. 2016 DHBT · 2016 ÖABT-DKAB · 2020 DHBT
- Vehhâbî düşüncede iman, amelle birlikte hayata geçirilmeyi gerektirir; Allah'a yakınlaşmak amacıyla başka varlıkları aracı kılmak (tevessül) de şirk sayılır. 2015 ÖABT-DKAB · 2019 ÖABT-DKAB
- Tevhid ilkesini gündelik hayata taşıyan Vehhâbîler; kabir ve türbe ziyaretini, muska ve nazarlık kullanımını, resim ve heykel yapımını bid'at görüp reddetmiştir. 2015 ÖABT-DKAB
- Vehhâbîliğin ortaya çıkışının arkasında, toplumdaki uygulamaları tevhid ve bid'at ölçüsüne göre düzeltme isteği yer alır. 2014 DHBT
- Vehhâbîliğin fikrî zemininde Hanbelî-Selefî birikim vardır; hareketin fikrî kaynakları arasında İbn Teymiyye ile talebesi İbn Kayyim öne çıkar. 2020 ÖABT-DKAB
- Arap Yarımadası ve Körfez kıyılarında dinî-siyasî akım olarak Vehhâbîlik, fıkhî mezhep olarak da Hanbelîlik öne çıkar. 2019 ÖABT-İHL · 2021 MBSTS
- Seyyid Ebu'l-Alâ el-Mevdudi, İslâm'ı bireysel bir olgu olarak görmeyip sosyal, ekonomik ve siyasal düzeni de kuşatan bir nizam saymış; bu düşünceyle 1941'de Pencap'ta Cemaat-i İslami'yi kurmuştur. 2016 DHBT
- Mısır'da Hasan el-Bennâ'nın kurduğu İhvan-ı Müslimin, başlangıçta toplumu ıslah amacını taşırken siyasi otorite tarafından tehdit sayılınca giderek sertleşmiş ve radikal bir çizgiye kaymıştır. 2015 MBSTS
Son güncelleme: