Kaderiyye ve Cebriyye (Cehmiyye)

Kısaca

Bir tarafta "insan tamamen hürdür" diyenler, diğer tarafta "insan rüzgârda savrulan yapraktır" diyenler: İslam düşünce tarihinin en keskin kutuplaşması bu iki cephe arasında yaşandı. Kaderiyye, sorumluluk doğuran fiilleri insana verirken; Cebriyye her şeyi ilâhî iradenin zorlayıcı tesirine bağladı. Bu konu, DHBT-MBSTS ve ÖABT'de 11 ayrı noktadan yoklanan temel bir alandır; çünkü hem kelâm hem mezhepler tarihi bu tartışmanın izlerini taşır.

Sınavda en çok sorulanlar

• Kaderiyye, kulların ihtiyarî fiillerinde hür olduğunu ve fiili gerçekleştirecek kudretin önceden verildiğini savunur; Mu'tezile bu düşünceyi sistemleştirmiştir. 2020 ÖABT-DKAB · 2022 ÖABT-DKAB
• Cebriyye, insanın gerçek iradesi ve fiil gücü olmadığını, fiillerin yalnız ilâhî zorlayıcı tesirle meydana geldiğini ileri sürer. 2015 MBSTS · 2022 DHBT · 2024 DHBT
• Cehmiyye, tenzih kaygısıyla Allah'a sıfat nispetini ve rü'yetullahı reddetmiş, bu yüzden mensupları Muattıla diye anılmıştır. Bu reddediş, Müşebbihe ve Mücessime'nin benzetmeci diline karşı gelişmiştir. 2022 MBSTS
• Cehm b. Safvân, cennet ve cehennemin ebedî olmadığını, Allah'ın "âhir" ismi gereği her şeyin yok olacağını savunmuştur. 2020 MBSTS · 2022 ÖABT-DKAB
• Kaderiyye, insanın kendi fiillerini bizzat yarattığını savunur; bu yüzden ez-Zümer 39:62'deki “Allah her şeyin yaratıcısıdır” ifadesini insan fiillerini dışarıda bırakacak biçimde yorumlar. 2020 DHBT

Konu anlatımı

Kader ve irade tartışmasının doğuşu

Hz. Peygamber'in vefatından sonra Cemel Vak'ası ve Sıffîn Savaşı'nda müslümanların birbirine kılıç çekmesi, kader konusunu da gündeme taşıdı. Emevî idarecilerinin, halkın tepki gösterdiği uygulamalarını "Allah'ın takdiri" sayarak kendilerini aklamaları, irade hürriyeti tartışmasının fitilini ateşledi. 2022 DHBT

Kavram: Kaderiyye — Sözlükte "kadere mensup olan" anlamına gelir; terim olarak sorumluluk doğuran fiillerde ilâhî kaderi reddedip insanın hür iradesini ve kudretini öne çıkaran akımın adıdır. 2022 ÖABT-DKAB

Cebriyye — "Cebr" (zorlama) kökünden türemiştir; insana ait gerçek bir irade tanımayan; düşünceden davranışa kadar her fiili Allah'ın zorlayıcı kudretinin eseri sayan grupların genel adıdır. 2015 MBSTS · 2024 DHBT

Bu iki akım, aynı soruya taban tabana zıt cevap verdi: İnsan fiillerini gerçekten kendisi mi yapar, yoksa bitkilerin hareketi gibi mecazi olarak mı ona nisbet edilir?

Kaderiyye'nin doğuşu ve öncüleri

Kaderiyye düşüncesinin ilk temsilcilerinden biri Ma'bed el-Cühenî'dir. Emevî yöneticilerinin zulümlerini "kader böyleymiş" diyerek meşrulaştırmasına karşı çıktı; haksız uygulamaların kadere yüklenemeyeceğini, bunların insanların kendi tercihleriyle yapıldığını ileri sürdü. Ma'bed, İbnü'l-Eş'as isyanına katılmasının ardından idam edildi (ö. 83/702 civarı). 2020 ÖABT-DKAB · 2022 ÖABT-DKAB

İkinci önemli isim Gaylân ed-Dımaşkī oldu. Bir süre Emevî kâtipliği yaptı; Ömer b. Abdülazîz döneminde görüşlerinden vazgeçer gibi olduysa da sonra yeniden kaderi inkâr eden düşüncelerini yaydı. Halife Hişâm b. Abdülmelik tarafından öldürüldü. 2022 ÖABT-DKAB

Bu ilk zincire, sonradan Mu'tezile'nin önde gelen isimleri arasına giren Amr b. Ubeyd gibi şahsiyetler de eklenir. Kaderî hareket, Emevî muhalefetiyle birleştiği için Suriye, Basra ve Horasan'da yayılma imkânı buldu. 2022 ÖABT-DKAB

Kaderiyye'nin ana ilkeleri şunlardır:

1. İnsan, ihtiyarî fiillerini hür iradesiyle gerçekleştirir. 2022 ÖABT-DKAB
2. Allah, kula fiili gerçekleştirecek kudreti en baştan verir; aksi hâlde teklif anlamsız olur. 2022 ÖABT-DKAB
3. Kötülükler Allah'a nisbet edilemez; aksini söylemek ilâhî adaletle bağdaşmaz. 2022 ÖABT-DKAB
4. Kul, yaptığı fiillerden gerçek anlamda sorumludur; bu yüzden sevap ve ceza hak edilir. 2022 ÖABT-DKAB
5. İnsanın kendi fiilini bizzat kendisinin yarattığını savunan Kaderiyye, “Allah her şeyin yaratıcısıdır” (ez-Zümer, 39:62) âyetini, insan fiillerini kapsamayacak biçimde anlar ve fiilin yaratılmasını insana verir. 2020 DHBT

Önemli: Basralı Ma'bed el-Cühenî, Kaderiyye çizgisinin ilk temsilcilerinden sayılır; görüşü Şam'da Gaylân ed-Dımaşkī sürdürmüştür. İnsanın kendi fiilinin sahibi olduğu düşüncesi sonradan Mu'tezile'nin adl ilkesine yerleşti; kötülüğün Allah'a nispet edilemeyeceği görüşü de bu ilke içinde yaşamaya devam etti. 2020 ÖABT-DKAB · 2022 ÖABT-DKAB

Cebriyye'nin doğuşu ve görüşleri

Cebir görüşünün ilk savunucusu Ca'd b. Dirhem kabul edilir. Ancak bu fikri sistemli hâle getiren isim Cehm b. Safvân oldu. Bu yüzden Cebriyye'nin aşırı kanadı, onun adıyla Cehmiyye olarak da anılır. 2020 ÖABT-DKAB

Cebriyye'ye göre:

1. Kulların iman, inkâr, itaat ve isyan türünden bütün fiillerini dileyen Allah'tır. 2015 MBSTS
2. Cebriyye'de insanın iradesi yok sayılır; kul, rüzgârın sürüklediği bir yaprak gibi ilâhî takdirin belirlediği fiilleri yapmak zorundadır. 2024 DHBT
3. Kulun ne gerçek iradesi ne de fiil yapma kudreti vardır; fiil, kulun elinden âlet gibi çıkar. 2024 DHBT
4. Emevî halifelerinin "Allah bizi istiyor, takdirin önüne geçilmez" söylemi, bu cebir anlayışına siyasal zemin hazırlamıştır. 2022 DHBT

Emevîler döneminde bazı yöneticiler, Yezid örneğinde olduğu gibi, “her şey Allah’tandır” diyen cebrî söylemi iktidarlarının meşruiyetine dayanak yapmış; muhalefeti ilâhî iradeyi öne sürerek susturmak istemiştir. 2022 DHBT

Dikkat: Emevî idarecilerinin ilâhî takdiri öne çıkaran söylemi, insanın fiillerinde mecbur olduğu düşüncesini beslemiştir. Bu söylem, Cebriyye'nin kader konusundaki görüşünün tarihsel zeminini oluşturur. 2022 DHBT

Cebriyye'ye yöneltilen eleştiriler

Kelâmcıların büyük çoğunluğu Cebriyye'nin yaklaşımının itikadî problemler doğuracağı görüşündedir. Bu eleştiriler iki ana noktada toplanabilir:

1. İlâhî adalet sorunu: İnsan zorla günaha sevk ediliyorsa Allah'ın adaleti sorgulanır; kulun kötülüğünü zorlayıcı biçimde Allah'a nisbet etmek O'nu zulümle ilişkilendirmek olur ve tenzih anlayışına aykırıdır. 2024 DHBT
2. Teklifin ve karşılığın anlamsızlaşması: İradesi olmayan kuldan sorumluluk beklemek mükellefiyet fikriyle çelişir; hür iradesi olmayana sevap ya da azap vermek de hikmetle bağdaşmaz. 2024 DHBT

Önemli: Cebriyye'nin cebr anlayışı ilâhî iradenin zorlayıcılığından kaynaklanır. Bu anlayışa yöneltilen itirazlar, kulun sorumluluğu ile ceza ve mükâfatın anlamı üzerinde yoğunlaşmıştır. 2024 DHBT

Cehmiyye: Cehm b. Safvân'ın akılcı sistemi

Cehm b. Safvân (ö. 128/745-46), Emevî yönetimine baş kaldıran Hâris b. Süreyc'in yanında kâtiplik yaptı ve onun yakın yardımcısı oldu. Horasan ve Tirmiz çevresinde fikirlerini yaydı; Nasr b. Seyyâr ile Hâris b. Süreyc arasındaki çatışmada öldürüldü. 2020 ÖABT-DKAB

Cehmiyye, Müşebbihe ve Mücessime gibi teşbih-tecsim eğilimlerine karşı duyduğu tepkiyle öne çıkmıştır. Bu tepki, Allah'ı yaratıklara benzetmekten sakınma kaygısını taşıdığı için Cehm'i aşırı tenzih anlayışına götürmüştür. 2024 MBSTS

Temel görüşleri:

1. Bu anlayışa göre yaratılmışlar için de kullanılan alîm, hay, semî', basîr gibi nitelemeler Allah'a verilemez. 2024 MBSTS
2. Rü'yetullah yani Allah'ın âhirette görülmesi mümkün değildir. 2024 MBSTS
3. Fiillerin gerçek faili yalnız Allah'tır; insana fiil sadece mecazi anlamda nisbet edilir. 2024 MBSTS
4. Cennet ve cehennem, içindekilerle birlikte bir süre sonra yok olacaktır. 2020 MBSTS · 2022 ÖABT-DKAB

Püf noktası: Cehmiyye'yi diğerlerinden ayıran üçlü formül: sıfatları inkâr + cebir + cennet-cehennemin sonluluğu. Bu üçlü, Cehmiyye'yi tanımanın en hızlı yoludur. 2020 MBSTS · 2022 ÖABT-DKAB · 2024 MBSTS

Cennet ve cehennemin sonluluğu tartışması

Cehm b. Safvân, Allah’ın “evvel” ve “âhir” niteliklerinden yola çıkarak cennet ve cehennem dâhil hiçbir varlığın ebedî kalamayacağını ileri sürmüş; bu yüzden onlar hakkındaki ebedîlik bildiren ifadeleri mecaz kabul etmiştir. 2020 MBSTS · 2022 ÖABT-DKAB

Bu çıkarımında şu akıl yürütmeyi izledi:

1. Ezelî olmayan bir varlığın ebedî olması da imkânsızdır. 2020 MBSTS
2. Allah'ın "âhir" ismi, her şeyin sonunda O'ndan başkasının kalmayacağını gösterir. 2020 MBSTS
3. Şu hâlde cennet ve cehennem de yaratıldıktan, sakinleri içinde bir süre kaldıktan sonra yok olacaktır. 2020 MBSTS · 2022 ÖABT-DKAB

Önemli: Bu görüşte esas alınan ilâhî sıfat bekadır. Beka, Allah'ın varlığının sonunun olmaması anlamına gelir. Cehmiyye, beka sıfatını yalnız Allah'a özgü kılmak için cennet ve cehennemin fâniliğini savunur. 2020 MBSTS

Muattıla ile ilişki

Muattıla, "Allah'ın zâtını sıfatlarından soyutlayanlar" anlamına gelir. İslam düşünce tarihinde bu tavır ilk olarak Cehm b. Safvân'da netleşmiş, daha sonra Mu'tezile'nin sıfat anlayışında kısmî biçimde devam etmiştir. 2022 MBSTS

Dikkat: Muattıla denince akla ilk gelenler Cehmiyye ve Mu'tezile'dir. Bu iki ekol, Allah'a sıfat nispetini teşbihe kapı aralayacağı gerekçesiyle reddetmiş ve bu sebeple ta'tîl çizgisinde değerlendirilmiştir. 2022 MBSTS

Ta'tîl görüşünün tarihî seyri üç duraklıdır:

1. Ca'd b. Dirhem — Allah'ın zâtı dışında sıfatların bulunmadığını ilk söyleyen. 2022 MBSTS
2. Cehm b. Safvân — Ca'd'ın çizgisini sistemleştiren, hatta Allah'a "şey" denemeyeceğini savunan. 2024 MBSTS
3. Mu'tezile — Mâna sıfatlarını kabul etmeyip kısmî ta'tîl anlayışını benimseyen. 2022 MBSTS

Karşılaştırma tablosu

Bu tabloda, insan fiilleri ve irade konusunda mezheplerin ayrıştığı temel noktalar topluca gösterilir. 2015 MBSTS · 2020 DHBT · 2020 ÖABT-DKAB · 2022 ÖABT-DKAB · 2024 DHBT

Kader ve insan fiilleri tartışmasının kelamdaki yeri için Akaid ve Kelam: Kaderiyye, Cebriyye ve Selef sayfasına bakabilirsin.

Karıştırılanlar

• Kaderiyye – Cebriyye: Kaderiyye, adındaki kader çağrışımına rağmen insanın fiillerinde hür olduğunu; Cebriyye de cebr kökünden gelen adına uygun biçimde insanın fiillerinde mecbur olduğunu savunur. 2015 MBSTS · 2020 ÖABT-DKAB
• Cehmiyye – Muattıla: Cehmiyye bir fırkadır; Muattıla ise sıfatları toptan veya kısmen reddedenleri kapsayan daha geniş bir nitelemedir. Cehmiyye'nin yanında Mu'tezile de kısmî ta'tîl içinde değerlendirilir. 2022 MBSTS
• Cebriyye – Ehl-i Sünnet: Ehl-i Sünnet de fiili Allah'ın yarattığını söyler; ama insana irade ve kudret tanır. Cebriyye ise insanı tamamen pasif kabul eder. Bu fark, kelâmcıların Cebriyye'yi eleştirme nedenidir. 2020 DHBT · 2024 DHBT
• Kaderiyye – Mu'tezile: Kaderiyye, Mu'tezile'nin öncüsüdür; Mu'tezile onu sistemleştirmiştir. Ancak Kaderiyye ile Mu'tezile her zaman eş anlamlı değildir; özellikle ilk dönemde Kaderiyye daha esnek bir hareket iken Mu'tezile beş prensibi olan bir mezhep kimliği kazanmıştır. 2022 ÖABT-DKAB

Kendini yokla

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 18 Ekim 2026