Kaderiyye, Cebriyye, Müşebbihe, Selef ve Ebû Hanîfe

Kısaca

Kader karşısında insan ya "rüzgârda savrulan iradesiz bir yaprak" mıdır, yoksa bütün fiillerinin tek sahibi mi? İslâm düşüncesinin en eski kutuplaşmalarından biri bu soru etrafında doğdu. Bu dosya; insanı mutlak hür sayan Kaderiyye ile insanı mutlak mecbur sayan Cebriyye'yi, sıfatları nefyeden Cehmiyye'yi ve Allah'ı yaratıklara benzeten Müşebbihe'yi ele alır; ardından Selef'in müteşâbihlere tefvîz yöntemini ve Ebû Hanîfe'nin dengeli kader-iman anlayışını verir. Alandan gelen 23 bilgi yoklaması da en çok ekol–temsilci–temel görüş bağını ölçer.

Sınavda en çok sorulanlar

• İnsanın fiillerinde tamamen özgür olduğunu ve fiillerini kendisinin yarattığını savunan ekol Kaderiyye'dir; ilk dönemde bu ekolün öne çıkan iki adı Ma‘bed el-Cühenî ile Gaylân ed-Dımaşkī olarak kaydedilmiştir. 2019 ÖABT-İHL · 2022 ÖABT-DKAB
• "Allah her şeyin yaratıcısıdır" (Zümer 39:62) âyeti karşısında kul fiillerinin de Allah tarafından yaratıldığını kabul etmeyen asıl ekol Kaderiyye'dir. 2020 DHBT
• İlk dönemde hür iradeyi savunan Ma‘bed el-Cühenî ile mutlak cebri savunan Cehm b. Safvân zıt çizgilerin iki sembol ismidir. 2020 ÖABT-DKAB
• Cebriyye insanı iradesiz bir yaprak gibi görmekle tanınır; bu yaklaşım "Allah yazar, biz yaşarız" türü teslimiyetçi bir kader anlayışına dayanır; Emevî yöneticileri de iktidarlarını meşrulaştırmak için bu tür bir kader savunmasına başvurmuştur. 2015 MBSTS · 2022 DHBT
• Cebriyye'ye yöneltilen eleştirilerde teklifin, ilâhî adaletin ve ceza-mükâfatın anlamsızlaşması öne çıkar; Allah'ın ezelî ilmi bu eleştirilerin konusunu oluşturmaz. 2024 DHBT
• Cehmiyye, Müşebbihe ve Mücessime'ye tepki olarak doğan, sıfatları ve rü'yetullahı inkâr eden, bu yüzden Muattıla diye anılan fırkadır. 2024 MBSTS
• Cehmiyye'ye göre cennet ve cehennem fânidir; bunu savunurken Allah'ın bekā sıfatını ve "Âhir" ismini merkeze alır. 2020 MBSTS · 2022 ÖABT-DKAB
• Selefiyye müteşâbihlerde te'vil yolunu değil, ifadeleri tasdik edip anlamı Allah'a bırakmayı benimser; bu tavır tasdik, imsak, sükût ve keff kavramlarıyla özetlenir; anlamı Allah'a havale etmeye ise tefvîz denir. 2019 MBSTS · 2021 ÖABT-İHL · 2022 DHBT
• "Allah'ın eli" gibi haberî ifadeleri olduğu gibi kabul edip mahiyetini araştırmamak Selef/ashâbü'l-hadîs tavrıdır. 2014 DHBT
• "Gerçek mânasını ancak Allah bilir" (Âl-i İmrân 3:7) ilkesi, vech, istivâ, ayn gibi ifadeleri yorumlamayan Selefiyye ile ilişkilidir. 2019 ÖABT-DKAB
• Selef âlimlerinin uzak durduğu şey özellikle müteşâbih âyetlerin yorumlanmasıdır; hurûf-ı mukattaa ve haberî sıfatlar da buna dahildir. 2022 MBSTS
• Ehl-i sünnetin sistemleşmiş mezheplerden önceki ilk temsilcilerini niteleyen kavram Selef'tir. 2022 DHBT
• Selefî çizgide anılan müteahhir dönemin en önemli ismi İbn Teymiyye'dir; o, akıl ile nakil çatışınca aklı esas alıp nakli te'vil etme fikrine, özellikle haberî sıfatların mahiyeti konusunda karşı çıkar. 2016 DHBT · 2016 MBSTS
• Ebû Hanîfe kaderi cebrî okumaz; anne karnında bir kişinin kâfir mi mümin mi olacağının belirlendiği türünden sözler ona ait değildir. 2017 MBSTS
• Ebû Hanîfe, ameli imandan bir cüz saymadığı için ircâ fikrine yakın görülmüştür. 2014 ÖABT-DKAB
• Müşebbihe kurucusu belli olmayan, belli bir görüş etrafında toplanan ekollerin örneğidir; Allah'ı insan şeklinde ve mekânda oturan bir varlık gibi tasavvur edenleri kapsar. 2020 MBSTS · 2023 ÖABT-İHL

Konu anlatımı

Kaderiyye: İnsanı mutlak iradeli sayan ilk halka

İnsanın fiilindeki özgürlüğün sınırı, daha ilk asırda Emevî yönetimine karşı siyasî tepkilerle iç içe tartışılmaya başlanır. Kaderiyye bu tartışmanın ilk görünür hareketidir.

Kavram: Kaderiyye — Sözlükte: kader kelimesine nisbetle "kadere mensup olanlar". · Terim olarak: Sorumluluk doğuran fiillerin yalnız insan iradesiyle gerçekleştiğini, bu fiiller üzerinde ilâhî bir takdirin bulunmadığını savunan topluluk.

1. Ortaya çıkış sebebi: Emevî yöneticileri, eleştirilen uygulamalarını çoğu kez "Allah'ın kaderi" diyerek meşrulaştırmaya çalışmıştır. Bu gerekçelendirmeye itiraz eden Ma‘bed el-Cühenî ve Gaylân ed-Dımaşkī, zulmün Allah'a mal edilmesine karşı çıkarak insanın seçme gücünü öne çıkarmışlardır. 2019 ÖABT-İHL · 2022 ÖABT-DKAB
2. İlk temsilciler: Ma‘bed el-Cühenî ile Gaylân ed-Dımaşkī, bu fırkanın ilk dönemindeki en çok tanınan iki ismi olarak bilinir. İlerleyen süreçte Amr b. Ubeyd gibi isimlerle bu çizgi Mu‘tezile'ye doğru evrilmiştir. 2019 ÖABT-İHL · 2020 ÖABT-DKAB
3. Temel önerme: İnsan hür bir iradeye ve fiili gerçekleştirecek kudrete gerçek anlamda sahiptir. İyilik ve kötülük de dahil, sorumluluk doğuran fiiller insanın kendi seçimiyle meydana gelir.
4. Allah'ın adaleti vurgusu: Kaderiyye'ye göre kötülüğü Allah'a nispet etmek, O'nun adaletini zedeler. Bu yüzden insan fiilinin yaratıcısı insanın kendisi olmalıdır.
5. Mu‘tezile ile ilişkisi: Mu‘tezile, Kaderiyye'nin bu hürriyetçi ve adalet merkezli yaklaşımını sahiplenmiş; "adl" başta olmak üzere beş esasın içinde sistemleştirmiştir. 2022 ÖABT-DKAB
6. Karşıt tutum: "Allah her şeyin yaratıcısıdır" (Zümer 39:62) gibi âyetler karşısında, insan fiilini de Allah'ın yarattığını kabul eden Ehl-i sünnet, Cebriyye ve Selef çizgisi ile Kaderiyye bu noktada ayrışır. 2020 DHBT

Dikkat: Kaderiyye sözcüğü kulağa "kadere inananlar" gibi gelse de ilk dönemden itibaren çoğunlukla bir yergi adı olarak kullanılmıştır. Bu adla kastedilen, ilâhî kaderi reddedip fiilleri âdeta tamamen kulun iradesine bağlayan yaklaşımdır. 2019 ÖABT-İHL

Cebriyye: İnsanı devre dışı bırakan çizgi

Kaderiyye'nin tam karşısında, insanın fiil ve iradesini yok sayan Cebriyye yer alır. Bu çizgi, kaderi "her şeyi kuşatan zorlayıcı bir güç" olarak anlar.

Kavram: Cebriyye — Sözlükte: cebr kökünden, zorla iş gördürme. · Terim olarak: Kullara ait fiillerin, ilâhî irade ve kudret tarafından zorunlu biçimde yaratıldığını, insanın bu fiillerde gerçek bir etkisinin bulunmadığını kabul eden gruplar için kullanılır.

1. İnsan tasviri: Cebriyye'nin gözünde insan, rüzgârın nereye götürürse oraya sürüklenen bir yaprağa benzer. Yaprak nasıl kendi yönünü belirleyemezse insan da fiillerini belirleyemez; yapıp ettikleri Allah tarafından önceden takdir edilen işlerdir. 2024 DHBT
2. Siyasî kullanım: Emevî yöneticileri, halifeliklerine yönelen itirazları "Allah bizi istiyor; Allah bir işi beğenmezse onu değiştirir" gibi cebrî bir kadere bağlayarak susturmak istemiştir. Bu söylemin zemini Cebriyye'nin kader anlayışına yakındır. 2022 DHBT
3. Cebrî temsilci: Allah'ın her şeyin yaratıcısı olduğu ve kulun ancak mecazen "fiil sahibi" sayılabileceği düşüncesini savunanlar, ilâhî iradeyi merkeze alırlar. Bu grup içinde Cehm b. Safvân en tipik isimdir. 2020 ÖABT-DKAB · 2024 MBSTS
4. Yol açtığı problemler: Cebriyye'nin insanda hiçbir irade tanımaması; teklifin anlamsızlaşmasına, ceza ve mükâfatın boşa çıkmasına, Allah'ın zulümle ilişkilendirilmesine ve ilâhî adaletin tartışmaya açılmasına yol açar. Bu eleştiriler, cebrî düşüncenin itikadî sonuçlarıdır; oysa Allah'ın ezelî ilmi, bu tartışma başlıklarından biri değildir. 2024 DHBT
5. Mutedil cebir: Cebrî çizginin tamamı aynı sertlikte değildir. İnsan fiilinin Allah tarafından yaratıldığını kabul ettikleri hâlde sorumluluğu açıklayabilmek için insana kısmî bir etki tanıyan daha mutedil görüşler de vardır.

Dikkat: "İnsanın hiç iradesi yoktur" görüşü, cebrî bakışı tek cümlede ele verir. Bu görüş iman, sorumluluk ve ahlâkı temellendirmede yetersiz bulunmuştur. 2024 DHBT

Cehmiyye: Sıfatları ve âhireti nefyeden fırka

Cehmiyye, bir yandan aşırı cebri savunurken öte yandan teşbihe tepki bahanesiyle sıfatları büyük ölçüde nefyeder. Bu iki özelliği onu ayrı bir başlık hâline getirir.

Kavram: Cehmiyye — Cehm b. Safvân'a (ö. 128/745-46) nisbet edilen, onun itikadî görüşleri etrafında oluşan fırka. · Ayrıca: Bazı kaynaklarda Muattıla veya Cebriyye-i hâlisa olarak anıldığı da görülür.

1. Doğuş sebebi: Cehm b. Safvân, Müşebbihe ve Mücessime'nin Allah'a cismanî özellikler nispet eden anlayışına karşı mücadele etmiştir; ancak bu tepki onu sıfatları nefyeden bir tenzih anlayışına götürmüştür. 2024 MBSTS
2. Sıfatları nefyi: Cehmiyye, Allah'ın alîm, hay, semî‘, basîr gibi sıfatlarla nitelendirilemeyeceğini; böyle bir nitelemenin yaratılmışlara benzemeye yol açacağını savunur. Bu yüzden mensupları Muattıla, yani sıfatları işlevsiz sayanlar olarak da isimlendirilir. 2024 MBSTS
3. Rü'yetullahı inkâr: Cehmiyye'ye göre Allah ne bu dünyada ne de âhirette gözle görülemez; "gözler O'nu idrak edemez" (En‘âm 6:103) âyeti buna delil sayılmıştır. 2024 MBSTS
4. İnsan fiilleri: İnsanın fiilleri gerçek anlamda ona ait değildir; bunlar mecazen insana izâfe edilir. Bu bakımdan Cehm b. Safvân, cebir görüşünü kelam ilmine mal eden isim olarak kabul edilir (Cebriyye-i hâlisa); cebir fikrini ondan önce Ca‘d b. Dirhem ileri sürmüştür. 2024 MBSTS
5. Cennet ve cehennemin fâniliği: Cehmiyye'ye göre cennet ve cehennem yaratılacak, her kesim ameline göre buralara girecek, Allah'ın dilediği kadar kalacak; en sonunda diğer bütün varlıklarla birlikte yok olacaktır. Bu görüş, Allah'ın "Âhir" isminin tecelli etmesi ve bekā sıfatının yalnız Allah'a özgü olması gerektiği düşüncesine dayanır. 2020 MBSTS · 2022 ÖABT-DKAB
6. Kabir ahvâli: Cehmiyye; kabirde azap çekilmesi, sorgu melekleri, Mizan, Sırat ve şefaat gibi âhiret durumlarını da kabul etmez.

Önemli: Cehmiyye'de iki uç yan yanadır: Allah'ın sıfatlarını nefyeden ta'tîl ve insanın iradesini nefyeden cebir. 2024 MBSTS

Müşebbihe ve Mücessime: Sıfatlarda diğer aşırılık

Cehmiyye Allah'ı sıfatlardan soyutlamaya çalışırken; Müşebbihe tam tersi istikamette Allah'ı yaratıklara benzetir.

Kavram: Müşebbihe — Sözlükte: benzetmekten türeyen "benzetenler". · Terim olarak: Allah'ı yaratıklara benzeten veya bu sonucu doğuran inançları benimseyen grupların ortak adı. Mücessime ise Allah'ı cisim gibi düşünenleri ifade eder.

1. Ekollerin yapısı: Müşebbihe'nin bilinen tek bir kurucusu ve sistemli bir mezhep hüviyeti yoktur. O daha çok belli bir görüşü —Allah'ı yaratılmışlara benzetme— merkeze alan grupların ortak adıdır. 2023 ÖABT-İHL
2. Temel iddialar: Bu çizgide Allah'a insan biçimi, belli bir yön ve mekân, yedi kat gök üzerindeki arşa oturma ve hareket etme gibi özellikler atfedilmiştir. 2020 MBSTS
3. Temsilciler: Şîa içinde bu düşüncenin öne çıkan adları Beyân b. Sem‘ân, Hişâm b. Hakem ve Hişâm b. Sâlim el-Cevâlîkī'dir. Sünnî çevrelerde ise Mukātil b. Süleyman ile Mudar b. Muhammed örnek gösterilir. 2020 MBSTS · 2023 ÖABT-İHL
4. Gruplar: Kerrâmiyye, Beyâniyye, Mugîriyye ve Mansûriyye gibi fırkalar mektepler tarihi içinde Müşebbihe veya ona yakın çizgiler arasında sayılmıştır. 2023 ÖABT-İHL
5. Selef ile fark: Selef, haberî sıfatları te'vil etmeden kabul etmekle birlikte Allah'ın yaratıklara benzemediğini vurgular. Müşebbihe ise bu ifadelere insan biçiminde anlamlar vererek tevhidi zedeler. 2020 MBSTS

Dikkat: Sıfatlar konusunda iki tehlikeli uç vardır: biri sıfatları nefyeden ta'tîl, diğeri Allah'ı yaratılmışlara benzeten teşbih/tecsîm. Cehmiyye birinciye, Müşebbihe ikinciye örnek verilir. 2020 MBSTS · 2024 MBSTS

Selef ve Selefiyye: Müteşâbihlerde tefvîz

Selef yöntemi, müteşâbihler hakkında ne te'vil ne de teşbih yolunu seçer; âyet ve haberlerde bildirilen ifadeleri olduğu gibi kabul edip mânayı Allah'a havale eder.

Kavram: Selef/Selefiyye — Sözlükte: önce gelmekten türeyen "öncekiler". · Terim olarak: Sahâbe ve tâbiîn başta olmak üzere ilk dönem âlimlerinin itikadî yöntemini izleyen, müteşâbihleri te'vil etmeyen Ehl-i sünnet çizgisi.

1. Tarihî konum: Selef, Eş‘ariyye ve Mâtürîdiyye gibi sistemleşmiş mezheplerin teşekkülünden önce Ehl-i sünnetin ilk temsilcilerini niteler. Bunlar genellikle hadisçiler ve erken dönem fakihleridir. 2022 DHBT
2. Temel ilkeler: Selefiyye, müteşâbihler hakkında:
   • naslardaki ifadeleri olduğu gibi kabul etmek,
   • yorum yapmamak,
   • mânasını Allah'a havale etmek,
   • keyfiyet hakkında soru sormamak gibi esasları benimser. 2019 MBSTS · 2021 ÖABT-İHL · 2022 DHBT
3. Dörtlü yaklaşım: Selef burada dört kavrama başvurur. Tasdik, nasları olduğu gibi benimsemeyi; imsak, yorumdan geri durmayı ifade eder. Sükût soru sormamak, keff ise kalben de meseleyi kurcalamamak demektir. 2021 ÖABT-İHL
4. Örnek âyet: "Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir" (Fetih 48:10) âyetindeki "el" ifadesi Selef'e göre olduğu gibi kabul edilir; anlamı yalnız Allah bilir ve mahiyeti üzerinde düşünmek doğru değildir. 2014 DHBT
5. Müteşâbih tavrı: İlimde derinleşmiş olanların rehberliğine güvenmek, kavranması zor konularda acziyeti kabullenmek ve tam bir teslimiyetle tasdik etmek esastır. "Gerçek manasını ancak Allah bilir" (Âl-i İmrân 3:7) âyeti bu yaklaşımın dayanağıdır. 2019 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT
6. Akla mesafeli duruş: Selef, mânası açıkça anlaşılamayan hurûf-ı mukattaa gibi konularda ve haberî sıfatların keyfiyetinde akıl yürütmekten uzak durur. 2022 MBSTS
7. İmam Mâlik örneği: Allah'ın arşa istivâ etmesi (Tâhâ 20:5) kendisine sorulan İmam Mâlik şöyle demiştir: "İstivâ bilinir, nasıllığı akılla kavranamaz; ona iman etmek farz, mahiyeti hakkında soru sormak bid'attır" sözü Selef'in tefvîz anlayışını özetler.
8. Müteahhir dönem: İbn Teymiyye, Selefî çizginin en önemli isimlerindendir. O, sahih nakil ile sarih aklın çelişmeyeceğini savunur. 2016 MBSTS
9. İbn Teymiyye'nin akıl-nakil görüşü: İbn Teymiyye "Muvâfakatü sahîhi'l-menkûl li-sarîhi'l-ma‘kūl" adlı eserinde, aklın nakli te'vil edecek bir ölçü hâline getirilmesine karşı çıkar. Bu yaklaşımı en çok haberî sıfatların mahiyetinde belirgindir. 2016 DHBT

Püf noktası: Selef'in müteşâbihlere dört tavrını "TİSK" koduyla hatırlayabilirsin: Tasdik, İmsak, Sükût, Keff. 2021 ÖABT-İHL

Ebû Hanîfe: Kaderi cebre çevirmeyen anlayış

Ebû Hanîfe, hem cebrî kaderciliği hem de sorumluluğu ortadan kaldıran aşırı hürriyet anlayışını reddeden ilk dönem dengeci isimlerindendir.

Kavram: İrcâ — Sözlükte: ertelemek, geriye bırakmak. · Terim olarak: Büyük günah işleyen kişinin âhiretteki durumunu Allah'ın takdirine bırakma veya ameli iman tanımından geriye alma eğilimini ifade eder.

1. Kader anlayışı: Ebû Hanîfe'ye göre kader, insanın iradesini dışlamaz; insana fiilini kendi seçimiyle yapabileceği bir imkân verilmiştir. Yani kader bir cebir değildir: kimse, mümin olmaya ya da kâfir kalmaya zorlanmış sayılamaz. 2017 MBSTS
2. Cebrî ifadeler onun görüşü değildir: Anne karnında bir kimsenin kâfir mi mümin mi olacağının belirlendiği türündeki sözler, insan iradesini baştan geçersiz sayar; bu yüzden Ebû Hanîfe'ye mâl edilemez. Ona göre iman ve küfür arasında geçiş imkânı vardır: mümin olan bir kimse sonradan kâfir olabilir, kâfir olan da sonradan mümin olabilir. Mümin olarak yaşamak, mümin olarak öleceğinin kesinleştiği anlamına da gelmez. 2017 MBSTS
3. İman-amel ilişkisi: Ebû Hanîfe imanı kalbin tasdiki ile dilin ikrarından ibaret görür; ameli imanın parçası saymaz. Bu yüzden sonraki dönemde ircâ fikrine yakın sayılmıştır. 2014 ÖABT-DKAB
4. Büyük günah işleyenle ilgili tutum: Ebû Hanîfe ameli imanın bir parçası saymaz; ancak bu yüzden büyük günah işleyeni ümmet dışına da çıkarmaz, ona göre o günahkâr bir mümindir. Onun ircâ ile anılmasına yol açan asıl sebep, ameli imandan saymamasıdır. 2014 ÖABT-DKAB

Aşağıdaki tablo, büyük günah işleyenin konumunu ekoller arası karşılaştırmalı verir:

Dikkat: Ebû Hanîfe'nin ircâ ile anılması, ameli imandan cüz saymaması sebebiyledir. Büyük günah işleyeni tekfir etmekten uzak durması ise genel Sünnî çizgiyle ortak bir tavırdır. 2014 ÖABT-DKAB

Karıştırılanlar

• Kaderiyye – Cebriyye: Kaderiyye insanı mutlak hür ve fiilin yaratıcısı sayar; Cebriyye insanı iradesiz ve mecbur görür. 2020 ÖABT-DKAB
• Cehmiyye – Müşebbihe: Cehmiyye teşbihe tepki adına sıfatları nefyeder, Müşebbihe ise Allah'ı yaratılmışlara benzetir. 2020 MBSTS · 2024 MBSTS
• Selefiyye – Müteahhir Selefîlik: İlk Selef akla genellikle kapalıdır; İbn Teymiyye çizgisi akıl ile sahih naklin çelişmeyeceğini savunur. 2016 DHBT
• Tefvîz – Te'vil: Selef müteşâbihlerde mânayı Allah'a havale eder; Mu‘tezile ve bazı kelâmcılar ise akla uygun anlam vermeye çalışır. 2021 ÖABT-İHL
• Müşebbihe – Mücessime: Mücessime Allah'ı cisim gibi düşünür; Müşebbihe benzetmeyi daha geniş çerçevede ifade eder. 2023 ÖABT-İHL

Kendini yokla

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 15 Ekim 2026