Kelam İlmi ve Kelam Tarihi

İlk Fırkalar: Hâricîler, Mürcie ve Şîa

30 çıkmış soruMBSTS: 6DHBT: 5ÖABT-DKAB: 9ÖABT-İHL: 102014–2024

Bu sayfada

  1. Hâricîler: İlk büyük kopuş
  2. Mürcie: Uzlaşmacı tepki
  3. Şîa: İmâmet merkezli fırka

Kısaca

Sıffin Savaşı'nda Şamlıların mushafı mızrak ucuna bağlayıp hakemliğe çağırması ve ardından yapılan tahkim, İslam toplumunun ilk büyük kopuşunu ateşledi. Tahkime karşı ortaya atılan "hüküm yalnız Allah'ındır" sloganı Hâricîlerin, onların tekfirci tutumuna verilen uzlaşmacı cevap da Mürcie'nin doğuşuna zemin hazırladı. Şîa ise imâmeti dinin esasına dönüştürerek günümüze kadar varlığını sürdüren büyük bir mezhep kolunu oluşturdu. Bu üç fırka, sınavlarda özellikle büyük günah tartışması, hilâfet anlayışı ve Şîa kavramları üzerinden sıkça sorgulanır.

Sınavda en çok sorulanlar

Konu anlatımı

Hâricîler: İlk büyük kopuş

37/657'deki Sıffin Savaşı sırasında Hz. Ali'nin saflarından kopan bir topluluk, tahkimi kabul etmeyip "hüküm yalnız Allah'ındır" (lâ hükme illâ lillâh) şiarını yükseltmişti. Bu grup, ilk olarak Harûrâ mevkiinde toplandığı için Harûriyye adıyla da anılır; grup Kûfe yakınlarında Abdullah b. Vehb er-Râsibî'yi kendine emîr seçmiştir. Nehrevan Savaşı'ndan sonra Hâricîler, hem siyasî hem itikadî bir fırka olarak şekillendi. 2020 ÖABT-İHL · 2023 MBSTS

Hâricîlere verilen isimler şöyledir:

İsim Anlamı / Gerekçesi
Mârika Dinden çıkan, yönetime baş kaldıran
Şurât Canlarını Allah yolunda satanlar (et-Tevbe 9:111)
Muhakkime "Hüküm yalnız Allah'ındır" sloganını benimseyenler
Harûriyye İlk toplandıkları yer olan Harûrâ'ya nisbet
Vehbiyye Abdullah b. Vehb er-Râsibî'ye nisbet

Bu isimlerin dışında Hâricîler "Nehrevanlılar" gibi adlarla da anılmıştır. 2020 ÖABT-İHL

Kavram: Hâricî — Sözlükte "çıkmak, ayrılmak" anlamındaki hurûc kökünden gelir. Terim olarak, Sıffin'de tahkimi kabul eden Hz. Ali'den ayrılan ve kendileri gibi düşünmeyen müslümanları tekfir eden fırkayı ifade eder.

Hâricîlerin temel görüşleri şunlardır:

  1. Amel imanın bir cüzüdür; büyük günah işleyen dinden çıkar. 2017 MBSTS
  2. Büyük günah işleyen dünyada mümin sayılmaz, tövbe etmeden ölürse ebedî cehennemliktir.
  3. Halife, hür veya köle her müslüman olabilir; Kureyş şartı aranmaz.
  4. Halife seçimle iş başına gelir, zalim olursa azledilir. 2016 DHBT · 2024 ÖABT-DKAB
  5. Hz. Ebû Bekir ve Ömer'in hilâfetleri meşrudur; Osman'ın ilk altı yılı ve Ali'nin tahkime kadar olan yönetimi meşrudur. 2022 MBSTS
  6. Kendilerinden olmayan müslümanları kâfir sayar ve onlarla savaşmayı cihad kabul ederler. 2015 MBSTS · 2021 ÖABT-DKAB

Dikkat: Hâricîler hilâfette nas ve tayini değil, özgür seçimi esas alır. Dinî ve dünyevî liderliği ayırmazlar; imâmeti dinin uygulanması için gerekli görürler. 2024 ÖABT-DKAB

Alt kollar

Hâricîler, muhaliflere karşı tutumlarında birbirinden farklılaşan birçok alt gruba ayrılmıştır. Hâricî kollar içinde Ezârika ile İbâzıyye birbirine en zıt iki uç olarak anılır.

Fırka Kurucusu / Öne çıkanı Büyük günah işleyene bakışı Günümüzde durumu
Ezârika Nâfi' b. Ezrak Müşriktir; öldürülmesi, mallarının alınması caizdir; çocukları da cehennemliktir Tarihe karıştı
Necedât Necde b. Âmir el-Hanefî Hicret etmeyen Hâricîleri kâfir saymaz; içtihadî konularda bilgisizlikle hata edenleri mazur görür Tarihe karıştı
Sufriyye Ziyâd b. Asfar (bir rivayette Abdullah b. Asfar) Günahkârı müşrik saymakla birlikte, karşı taraftaki kadın ve çocukların öldürülmesine izin vermez; bu yönüyle Ezârika'dan yumuşaktır Tarihe karıştı
Acâride Abdülkerim b. Acred Hâricîlerin bulunduğu yere hicreti farz değil fazilet sayan, çocuklar hakkında bulûğa kadar hüküm vermeyen kol Tarihe karıştı
İbâzıyye Abdullah b. İbâz Küfr-i nimet içinde muvahhid sayar Uman, Kuzey Afrika, Doğu Afrika

Ezârika, muhalif müslümanları müşrik sayıp öldürülmesini caiz görmüş; İbâzıyye ise büyük günah işleyen kimsenin iman nimetine nankörlük ettiğini, ancak dinden çıkmadığını savunmuştur. 2019 ÖABT-İHL · 2022 ÖABT-DKAB

Önemli: İbâzıyye, Hâricîlerin en ılımlı kolu ve günümüze ulaşan tek fırkasıdır. Ehl-i Da've, el-Kaade, Vehbiyye ve Ehl-i İstikâme gibi adlarla da anılır. 2023 ÖABT-DKAB

Mürcie: Uzlaşmacı tepki

Hâricîlerin tekfirci söylemi, müslümanlar arasında derin bir krize yol açtı. Buna karşı, büyük günah işleyenlerin durumunu Allah'a bırakmayı ve ameli imandan ayırmayı savunan ılımlı bir söylem gelişti. 2015 MBSTS

Kavram: İrca — Sözlükte "ertelemek, sonraya bırakmak" anlamına gelir. Terim olarak, büyük günah işleyenlerin âkıbeti hakkında hüküm vermeyip onu Allah'a havale etmeyi ifade eder.

Mürcie'nin ortaya çıkışında dört etken öne çıkar:

  1. Hâricîlerin muhalifleri tekfir etmesine duyulan tepki.
  2. Emevî-Hâşimî çekişmesinin yol açtığı toplumsal ayrışma.
  3. Arap olmayan müslümanların (mevâlî) dışlanmasına karşı eşitlik arayışı.
  4. Cemel, Sıffin ve Kerbelâ gibi olayların tarafları hakkında hüküm vermekten kaçınma isteği.

Mürcie, toplumsal birliği korumayı ve tekfiri engellemeyi amaçlar. Bu yüzden yeni müslüman olan mevâlî arasında hızla yayılmıştır. 2018 DHBT · 2020 ÖABT-DKAB

Mürcie'nin iman anlayışı şöyledir:

Not: Mürcie, iman ve İslam kelimelerinin aynı anlama geldiği görüşüne yaklaşan kolları da barındırır. İmanda istisna (“inşallah müminim” demek) konusu ise fırka içinde farklı değerlendirilmiştir. 2014 DHBT

Büyük günah işleyenin dünyadaki durumu konusunda mezhepler şu ayrımı yapar:

Mezhep Dünyadaki adı Âhiretteki durumu
Hâricîler Kâfir, müşrik (Ezârika) Tövbe etmezse ebedî cehennem
Mürcie Mümin Allah'a havale; dilerse affeder, dilerse cezalandırır
Mu'tezile Fâsık; iki menzil arası Tövbe etmezse ebedî cehennem
Ehl-i Sünnet Mümin, günahkâr Allah'a havale; büyük günahı affedilebilir

Bu tablo, özellikle Hâricîlik-Mürcie zıtlığını netleştirir. 2017 MBSTS

Püf noktası: Hâricîler ameli imana katarak dışlayıcı, Mürcie ameli imandan ayırarak kapsayıcı bir yol izlemiştir.

Şîa: İmâmet merkezli fırka

Şîa; Hz. Peygamber'in ardından devlet yönetiminin Hz. Ali ve soyuna ait olması gerektiğini kabul eden grupların ortak adıdır. Şîa kelimesi sözlükte "taraftar, yardımcı" demektir. 2024 ÖABT-İHL

Şîa'nın mezhepleşme sürecinde üç dönüm noktası vardır:

  1. Sakîfe'de Hz. Ebû Bekir'e biat edilmesi; Ali taraftarlarının bu seçimi kabullenmemekte zorlanması.
  2. Kerbelâ'da Hz. Hüseyin'in şehid edilmesi (61/680); Emevî karşıtlığı ve Ehl-i beyt taraftarlığının pekişmesi.
  3. Muhammed b. Hanefiyye'ye imâmet iddiasıyla Keysâniyye'nin ortaya çıkması; ardından Zeydiyye ve İmâmiyye'nin şekillenmesi.

Şîa'nın günümüze ulaşan üç büyük kolu şunlardır:

Fırka İmâmet çizgisi Öne çıkan görüşleri Günümüzde
Zeydiyye Zeyd b. Ali; Hz. Hasan veya Hüseyin soyu İlk iki halife meşru; mefdûlün imâmeti caiz Yemen
İmâmiyye (İsnâaşeriyye) On iki imam, son imam mehdî İmamlar masum; nas ve tayin; takiyye, bedâ, rec'at İran, Irak, Azerbaycan
İsmâiliyye İsmâil b. Ca'fer soyu Bâtınî te'vil; yedi devir; imamın bâtınî bilgisi Hindistan, Pakistan, Yemen

Şîa'nın imâmet anlayışının ortak noktaları şunlardır:

  1. İmâmet, din işleriyle dünya işlerini birlikte kapsar.
  2. İslam toplumunun yönetimi, başında bir imam olmasını gerekli kılar.
  3. Hz. Ali, Muâviye ile mücadelesinde haklıdır. 2019 ÖABT-DKAB
  4. Meşru imama biat, bütün Müslümanlar için bir zorunluluktur.

Ancak Şîa'nın bütün kolları, ilk iki halifenin imâmetinin geçersiz olduğu görüşünde birleşmez. Zeydiyye, Hz. Ebû Bekir ve Ömer'in hilâfetini meşru görür. Bu yüzden Zeydiyye'yi Şîa dışında tutan araştırmacılar olmuştur. 2019 ÖABT-DKAB · 2022 MBSTS · 2024 ÖABT-İHL

Dikkat: İmâmiyye'ye göre imamın meşruiyeti halktan biat almasıyla değil, nas ve tayinle gerçekleşir. Nesep merkezîdir; imamlar peygamberin vârisi ve masumdur. 2024 DHBT

İmamın Kureyş'ten olması gerektiği görüşünü Zeydiyye ve İmâmiyye savunur; Hâricîler ise Kureyş şartını reddeder. 2023 MBSTS

Şîa'ya özgü kavramlar

İmâmiyye'nin doktrininde şu kavramlar öne çıkar:

Kavram Tanımı
Bedâ Allah'ın ilim, irade ve tekvîn sıfatlarının değişebileceği kabulü; Muhtâr es-Sekafî'ye nisbet edilir
Takıyye Cana veya mala yönelik tehlike karşısında inancı gizleme; Şiî fırkalarda yaygın kabul görür
Rec'at Ölümden sonra dünyaya dönüş inancı; Hz. Ali veya on ikinci imamın kıyamet öncesi döneceği düşüncesi
Gaybet On ikinci imamın gizlenmesi; kısa ve uzun gaybet dönemi
İsmet İmamların hata ve günahtan korunmuş olması

Bedâ, Şîa'nın temel kavramlarından biridir. İmâmiyye, Allah'a bilgisizlik nisbet etmemek için bedâyı "beklenmeyen bir olayın yaratılması" veya "neshe yakın bir değişiklik" olarak yorumlamaya çalışmıştır. Ancak Sünnî âlimler, Allah'ın ezelî ilminde değişme ve eksiklik gerektirdiği gerekçesiyle bedâyı reddetmiştir. 2019 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT

Kavram: Bedâ — Sözlükte "gizli bir şeyin sonradan ortaya çıkması" demektir. Terim olarak, Allah'ın önceden bildirdiği bir olayın, sonradan farklı biçimde meydana gelmesi iddiasını ifade eder.

Kaynaklar rec'at fikrini, Hz. Osman zamanında İslam'a girdiğini açıklayan Abdullah b. Sebe'ye bağlar; ona göre Hz. Peygamber ya da Hz. Ali yeniden dünyaya gelecektir. Sonraki dönemde bazı Şiî âlimler bu fikri, Hz. Ali'nin ya da on ikinci imamın kıyamet kopmadan geri gelip dünyayı adaletle dolduracağı inancına dönüştürmüştür. 2019 ÖABT-İHL

Bir Şiî grubunu gulat (aşırıya gidenler) yapan, Hz. Ali'yi ve imamları beşer üstü görmeye varan hulûl, tenâsüh ve uç biçimleriyle bedâ ile rec'at gibi inançlardır; İmâmiyye bedâyı ve rec'atı daha ılımlı bir anlamda benimser. 2024 ÖABT-İHL

Şîa'nın imâmet delilleri

Şîa, Hz. Ali'nin imâmetini temellendirmek için iki önemli olayı kullanır:

  1. Gadir-i Hum: Veda Haccı dönüşünde Hz. Peygamber'in Gadir-i Hum mevkiinde konaklayıp bir konuşma yapması. Şîa'ya göre bu konuşmada Hz. Ali'nin halifeliği ilan edilmiştir. Ayrıca Mâide 5:67 ayetinin bu sırada indirildiğini kabul ederler. 2024 ÖABT-İHL
  2. Kırtas: Hz. Peygamber'in vefatından önceki hastalığında bir yazı yazdırmak istemesi, ancak orada bulunan bazı sahabîlerin itirazı üzerine bunun yazdırılamaması; Şîa'ya göre bu yazıda Hz. Ali'nin imâmeti belirtilecekti. Şîa bu hadiseyi, Hz. Ali'nin imâmetine işaret eden bir delil olarak yorumlar. 2020 ÖABT-İHL · 2021 ÖABT-İHL

Not: Gadir-i Hum ve Kırtas olayları, Şîa'nın imâmet iddiasının dayandığı iki tarihsel hadisedir. Sünnî kaynaklar bu olayları farklı yorumlar.

İran'da ezana "eşhedü enne aliyyen veliyyullah" cümlesinin eklenmesi, Şiî kimliğin kurumsallaştığını gösterir. 2021 ÖABT-İHL

Püf noktası: Dört kavramı anahtar kelimeyle ayır: bedâ → ilimde değişme iddiası, rec'at → ölümden sonra dünyaya dönüş, gaybet → imamın gizlenmesi, takıyye → tehlikede inancı gizleme.

Mehdi inancı, Bahâilik ve Kadiyânîlik gibi hareketlerin doğuşunda da etkili olmuştur. Her iki hareket, beklenen bir kurtarıcı fikrini merkeze almıştır. 2022 ÖABT-DKAB

Karıştırılanlar

Kendini yokla

Hâricîlere verilen farklı isimler hangileridir?Mârika, Şurat, Muhakkime, Harûriyye ve Vehbiyye.
Mürcie'nin büyük günah işleyen hakkındaki temel yaklaşımı nedir?Dünyada mümin kabul eder, âhiretteki durumu Allah'a havale eder.
Şîa'nın Hz. Ali'nin imâmetine delil olarak kullandığı iki olay nedir?Gadir-i Hum ve Kırtas hadisesi.
Bedâ kavramı hangi iddiayı ifade eder?Allah'ın ilim, irade ve tekvîn sıfatlarının değişebileceği görüşünü.

Kendini dene: 6 soru

Konu anlatımına göre hazırlanmış özgün sorular. Bir şıkka dokun, cevap ve açıklama hemen açılır; sonuçların bu tarayıcıda saklanır.

1. Sıffin'den ayrılan ve ilk olarak Harûrâ'da toplanan gruba, bu mevkiye nispetle verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

2. Amelin imandan bir cüz olmadığını, imanın artıp eksilmediğini ve bütün müminlerin imanda eşit olduğunu savunan fırka aşağıdakilerden hangisidir?

3. Hâricîlere göre halife belirlemede esas alınan yöntem aşağıdakilerden hangisidir?

4. İbâzıyye'ye göre büyük günah işleyen kimse, dünyadaki dini konumu bakımından aşağıdakilerden hangisiyle nitelendirilir?

5. Ölümden sonra dünyaya dönüş inancını ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

6. Aşağıdakilerden hangisi Hâricîlerin görüşlerinden biri değildir?

← Kelam ilminin tanımı, konusu, amacı, isimleri, kaynakları ve doğuşuKaderiyye, Cebriyye, Müşebbihe, Selef ve Ebû Hanîfe →

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: