Telegram
Mezhepler Tarihine Giriş ve İtikadi Mezhepler

Mu'tezile: Doğuşu, Beş Esas ve Önemli İsimler

33 çıkmış soruMBSTS: 9DHBT: 9ÖABT-DKAB: 11ÖABT-İHL: 32013–2024

Derse başlamadanZihin açma duası

قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي ﴿٢٥﴾ وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي ﴿٢٦﴾ وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِي ﴿٢٧﴾ يَفْقَهُوا قَوْلِي ﴿٢٨﴾

Kâle rabbi'şrah lî sadrî · Ve yessir lî emrî · Vahlul ukdeten min lisânî · Yefkahû kavlî

(Mûsâ) dedi ki: Rabbim, göğsümü genişlet; işimi bana kolaylaştır; dilimdeki düğümü çöz, ki sözümü anlasınlar.

وَقُل رَّبِّ زِدْنِي عِلْمًا ﴿١١٤﴾

Ve kul rabbi zidnî ilmâ

Ve de ki: Rabbim, ilmimi artır.

Tâhâ 20/25-28 ve 20/114 · Arapça metin: Tanzil Projesi · Kıraat: Mahmûd Halîl el-Husarî (Al Quran Cloud; yalnız Dinle'ye basınca çalınır)

Bu sayfada

  1. Adlandırma ve doğuşu
  2. Beş esas
  3. Basra ve Bağdat okulları ile önemli isimler
  4. Mu'tezile'ye verilen isimler ve eleştiriler
  5. Görüşlerinin pratik yansımaları ve ayırt edici yaklaşımlar

Kısaca

Vâsıl b. Atâ, hocasının dersini terk ederek bir mezhebin kaderini değiştiren o öğrencidir. Mu'tezile böylece İslâm düşünce tarihinin önemli akılcı ekollerinden biri olarak doğdu. Sınavda bu ekol, 33 farklı soruyla en çok sorgulanan itikadî mezheplerden biridir; beş esas, doğuş olayı, okulları ve sıfat anlayışı merkezdedir.

Sınavda en çok sorulanlar

Konu anlatımı

Adlandırma ve doğuşu

Mu'tezile adının nasıl doğduğu sınavda sıklıkla vurgulanır. Burada iki gelişme öne çıkar: Vâsıl b. Atâ'nın büyük günah işleyenin (mürtekib-i kebîre) durumu konusunda hocası Hasan-ı Basrî'den farklı bir görüş ileri sürmesi ve ardından onun ders halkasından ayrılması. Doğuş, siyasi arka planla da ilişkilidir: Emevîler'in kulun iradesini yok sayan cebir anlayışını (her şeyin Allah'ın takdiri olduğu savını) siyasetlerine dayanak yapması, insan özgürlüğünü savunanların tepkisini çekmiştir.

Kavram: Mu'tezile — Sözlükte "ayrılanlar, uzaklaşanlar, bir tarafa çekilenler" demektir. Terim olarak büyük günah işleyeni fâsık sayan, akla ve irade özgürlüğüne merkezî yer veren itikadî ekoldür.

  1. Hasan-ı Basrî'nin meclisinde ayrılık. Büyük günah sahibinin âkıbeti sorulduğunda Vâsıl b. Atâ, hocasından önce söz alarak kişinin imanla küfür arasında bir mertebede olduğunu söylemiş; ardından halkadan ayrıldığı için bu anlayış 'bizden uzaklaştı' ifadesiyle Mu'tezile olarak anılmıştır. 2023 ÖABT-DKAB
  2. Vâsıl b. Atâ'nın rolü. Mu'tezile'nin kurucusu kabul edilen Vâsıl, 80 (699) yılında Medine'de doğdu, Basra'da yetişti; 131 (748) yılında vefat etti. Güçlü hitabeti sayesinde "Hatîbü'l-Mu'tezile" diye anıldı. 2023 ÖABT-DKAB
  3. Amr b. Ubeyd'in katkısı. Vâsıl'ın kayınbiraderi ve fikir ortağı Amr b. Ubeyd, onun ardından Mu'tezile'nin önderliğini yürüttü; zühd ve takvâsıyla tanındı; 144 (761) yılında vefat etti. 2023 MBSTS
  4. Mevalî zemini. Emevî yönetiminin Arap olmayan Müslümanları yönetim ve ordudan dışlaması, bu Arap olmayan Müslümanları (mevâlî) ilimle uğraşmaya yöneltmiş; sahip oldukları farklı kültür birikimi de Mu'tezile'nin adalet, akıl ve insan özgürlüğü vurgusunu beslemiştir. 2015 ÖABT-DKAB · 2024 DHBT
  5. Cebre karşı doğuş. Emevî yönetimi kendi icraatını "Allah'ın takdiri" sayıyor, muhalefetini yok sayıyordu. Bu siyasi cebre karşı insanın kendi fiilini gerçekleştirdiği görüşü sistemleşerek Mu'tezile'ye dönüştü. 2018 ÖABT-DKAB · 2019 ÖABT-DKAB

Not: Mu'tezile'nin doğuşunu yalnız iç tartışmalarla açıklamak eksiktir. Emevî uygulamalarının yarattığı tepki ve mevalî kimlik arayışı, ekolün insan özgürlüğü ve adalet vurgusunu güçlendirmiştir. 2015 ÖABT-DKAB · 2019 ÖABT-DKAB

Beş esas

Ekolün birliği beş ilke etrafında şekillenir. Bunlar sınavda hem tek tek hem de hangi konunun hangi ilkeye girdiği üzerinden sorgulanır.

Kavram: Usûl-i hamse — Mu'tezile inancını oluşturan beş temel ilke şunlardır: tevhid (Allah'ı birleme), adalet, va'd ve vaîd (ödül vaadi ve ceza tehdidi), el-menzile beyne'l-menzileteyn (iki mertebe arasındaki konum), emir bi'l-ma'rûf nehiy ani'l-münker (iyiliği emretme ve kötülükten sakındırma).

  1. Tevhid. Mu'tezile'ye göre Allah'ın zâtına eklenen ezelî sıfatlar, O'nun yanında başka kadîm varlıklar (taaddüd-i kudemâ) kabul etmek anlamına gelir. Bu yüzden sıfatları zâttan ayrı birer varlık olarak düşünmez; el, yüz gibi haberî ifadeleri de mecazla açıklar. Ehl-i sünnet kelamcıları bu tutumu ta'til diye adlandırır. 2014 DHBT · 2017 MBSTS · 2017 ÖABT-DKAB · 2018 ÖABT-DKAB · 2020 ÖABT-DKAB · 2024 DHBT
  2. Adalet. Kötü fiiller Allah'a nisbet edilemez. İnsan ihtiyarî fiillerini kendi iradesiyle yapar; fiilin yaratılması kula aittir. Allah kullar için en uygun olanı (aslah) yaratır, güç yetmeyen şeyi yüklemez. 2015 ÖABT-DKAB · 2016 DHBT · 2018 DHBT · 2018 MBSTS · 2018 ÖABT-DKAB · 2021 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT
  3. Va'd ve vaîd. Mu'tezile'ye göre Allah verdiği sözü de yaptığı tehdidi de mutlaka yerine getirir. İyiye ödül, kötüye ceza bu yüzden kaçınılmazdır; tövbe etmeden ölen büyük günah sahibinin cehennemde sürekli kalması da bu ilkenin sonucudur. 2014 DHBT · 2022 ÖABT-İHL
  4. el-Menzile beyne'l-menzileteyn. Mu'tezile büyük günah sahibini mümin ya da kâfir saymaz; ona fâsık der ve iki hükmün arasında bir yere koyar. Tövbe eden yeniden müminlerden sayılır, tövbe etmeden ölen ise cehennemden kurtulamaz. 2018 MBSTS · 2019 MBSTS · 2023 ÖABT-DKAB
  5. Emir bi'l-ma'rûf nehiy ani'l-münker. İyiliği yaymak ve kötülüğü engellemek bütün müslümanlara farzdır. Bu ilke, ekolün toplumsal ve siyasal tavrının teorik dayanağıdır. 2019 MBSTS · 2022 MBSTS

Püf noktası: Beş esası "T-A-V-M-E" kısaltmasıyla hatırla: Tevhid, Adalet, Va'd-vaîd, Menzile, Emir. Beş esas, Mu'tezile'nin ortak kimliğini belirleyen ilkelerdir. çıkmış soru · 2022 MBSTS

Basra ve Bağdat okulları ile önemli isimler

Abbâsîler döneminde Mu'tezile, etkin oldukları şehirlere göre Basra ve Bağdat kollarına ayrıldı. İki okul beş esasta birleşmekle birlikte ayrıntılarda ayrılır. 2023 MBSTS

Özellik Basra Mu'tezilesi Bağdat Mu'tezilesi
Kurucu / öncü Vâsıl b. Atâ, ardından Ebü'l-Hüzeyl el-Allâf Bişr b. Mu'temir
Önde gelen isimler Nazzâm, Câhiz, Ebû Ali el-Cübbâî ve oğlu Ebû Hâşim; Kādî Abdülcebbâr ile Ebü'l-Hüzeyl el-Allâf Ebü'l-Kāsım el-Belhî, İbn Ebû Duâd, Ebû Mûsâ el-Murdâr ve Sümâme b. Eşres
Genel yönelim Vâsıl b. Atâ'dan Ebû Hâşim el-Cübbâî'ye uzanan çizgi Bişr b. Mu'temir'in saray çevresiyle kurduğu yakınlıkla öne çıkan çizgi
Son temsilci Ebû Hâşim el-Cübbâî çizgisi, Kādî Abdülcebbâr Ebü'l-Kāsım el-Belhî el-Kâ'bî

Önemli isimlerin görev ve fikirleri sınavda ayrı ayrı sorulabilir:

Not: Mu'tezile âlimleri farklı ve özgün yaklaşımlara sahip olsa da beş ortak ilke onları aynı çatı altında toplar. 2022 MBSTS

Mu'tezile'ye verilen isimler ve eleştiriler

Mu'tezile kendini olumlu bir ifadeyle anarken, muhalifleri ona çeşitli isimlerle yüklendi. Bu isimlerin gerekçeleri sınavda ezberleme değil anlamlandırma gerektirir.

İsim Veriliş gerekçesi İlişkili ilke
Ehlü'l-adl ve't-tevhîd Kendini "adalet ve tevhid ehli" sayar Adalet, tevhid
Kaderiyye Kaderi reddettiği, kendi fiillerini yaratmaya kulun gücünün yettiği iddiasıyla Adalet
Seneviyye / Mecûsiyye Hayrı Allah'a, şerri insana nispet etmesinin düalist inançla bir tutulmasıyla Adalet
Muattıla Zâttan ayrı ezelî sıfat kabulünü reddetmesiyle Tevhid
Vaîdiyye Tövbe etmeden ölen günahkârın cehennemde ebedî kalacağını savunmasıyla Va'd ve vaîd

Mecûsîlikle özdeşleştirilmenin asıl nedeni, iyiliğin ve kötülüğün ayrı kaynaklardan görülmesi düşüncesidir; Mu'tezile'ye göre iyilik Allah'tandır, kötülük insanın özgür seçiminin ürünüdür. 2023 ÖABT-DKAB · 2024 ÖABT-DKAB

Kavram: Ta'tîl — Allah'ı zâtından ayrı sıfatlardan soyutlama anlamındadır. Mu'tezile'nin sıfat reddi, Ehl-i Sünnet tarafından bu kelimeyle eleştirilmiştir. 2017 ÖABT-DKAB · 2018 ÖABT-DKAB · 2020 ÖABT-DKAB

Mu'tezile'nin akla kazandırdığı mevki, ahlâkî sorumluluk vurgusu ve kelâm ilminin gelişmesi olumlu katkılarındandır. Ancak mihne döneminde yönetimi etkileyerek muhaliflere baskı uygulanması olumlu bir katkı sayılmaz; bu uygulama Mu'tezile'nin tarihindeki tartışmalı bir sayfadır. 2023 MBSTS

Görüşlerinin pratik yansımaları ve ayırt edici yaklaşımlar

Mu'tezile'nin ilkeleri, rızık, akıl-vahiy ilişkisi ve Kur'an gibi alanlarda somut sonuçlar doğurur. Bu kısım, sınavda bir paragraftan mezhebi buldururken işe yarar.

  1. Haram rızık değildir. Mu'tezile'ye göre Allah'ın kuluna verdiği rızık temiz ve helal olandır; çünkü O'na kötü bir fiil izafe edilemez. Haram yoldan elde edilen kazanç bu yüzden rızık sayılmaz, kişi onu kendi iradesiyle edinmiş olur. Bu görüş adalet ilkesinin tabii sonucudur. 2018 DHBT · 2020 DHBT
  2. Hüsün ve kubuh akılla bilinir. Fiillerdeki iyi ve kötü nitelikler, akıl tarafından kavranabilir. Ancak bu, şeriata gerek olmadığı anlamına gelmez; ibadet şekilleri gibi alanlarda vahiy gerekir. 2015 MBSTS · 2020 DHBT
  3. Halku'l-Kur'ân. Kur'an harf ve seslerden oluşan bir kelâmdır; kadîm değildir, yaratılmıştır. Bu durum sıfatların ezelîliğini reddeden tevhid anlayışının uzantısıdır. 2013 ÖABT-DKAB · 2014 DHBT
  4. Rü'yetullah imkânsızdır. Allah'ın âhirette görülmesi, O'nu görülen varlıklarla aynı düzleme koymak olur. Bu tartışma ilâhî sıfatlar bağlamında yürütülmüştür. 2013 ÖABT-DKAB · 2021 ÖABT-İHL · 2024 DHBT
  5. Salah ve aslah. Mu'tezile'ye göre Allah'ın bütün fiilleri bir gayeye yöneliktir ve kullar için en faydalı olanı yaratmak O'nun üzerine vaciptir. İnsanlara hakikati bildirecek elçiler yollamak da bu ilkenin örneklerinden biri sayılır. 2018 DHBT · 2022 DHBT · 2024 ÖABT-İHL
  6. İnsan fiilleri. Kul fiillerini özgür iradesiyle yaratır; âhiretteki mükâfat ve ceza da bu hürriyetin karşılığıdır. 2014 DHBT · 2018 ÖABT-DKAB · 2021 ÖABT-DKAB

Not: Mu'tezile'ye göre "Allah kudret sahibidir" yerine "Kâdirdir" denir. Çünkü mastar sigasındaki kelimeler (hayat, ilim, kudret) Allah'a ayrı sıfat olarak izâfe edilirse zâttan bağımsız ezelî varlıklar ortaya çıkar. Bu, tevhidin zedelenmesidir. 2017 ÖABT-DKAB · 2018 ÖABT-DKAB

Mu'tezile'nin sıfatlar, kader ve iman gibi kelam meselelerindeki görüşlerinin ayrıntısı için Akaid ve Kelam: Mutezile sayfasına bakabilirsin.

Karıştırılanlar

Kendini yokla

Mu'tezile kendini hangi iki isimle anar?Ehlü'l-adl ve't-tevhîd (ashabü'l-adl ve't-tevhîd).
Kötü fiillerin Allah'a nisbet edilemeyeceği hangi ilkeyle ilgilidir?Adalet.
Mu'tezile hangi iki şehirde okullaşmıştır?Basra ve Bağdat.
Halku'l-Kur'ân ve rü'yetin reddi hangi tartışmanın içinde yer alır?İlâhî sıfatlar tartışması.

Kendini dene: 6 soru

Konu anlatımına göre hazırlanmış özgün sorular. Bir şıkka dokun, cevap ve açıklama hemen açılır; sonuçların bu tarayıcıda saklanır.

1. Mu'tezile'nin doğuşuna yol açan tartışma aşağıdakilerden hangisiyle ilgilidir?

2. Mu'tezile inancını oluşturan beş temel ilkeye verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

3. Mu'tezile'ye göre rızık kavramı aşağıdakilerden hangisiyle sınırlı tutulur?

4. Mu'tezile'ye göre fiillerdeki iyilik ve kötülüğü kavrama ile ibadetlerin nasıl yapılacağı hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

5. Mu'tezile, Basra ve Bağdat okullarına hangi dönemde ayrılmıştır?

6. Aşağıdakilerden hangisi Mu'tezile'ye göre adalet ilkesi kapsamında değerlendirilmez?

← Selefiyye, Ehl-i hadis ve MüşebbiheEş'ariyye: Eş'arî, mezhebin görüşleri ve âlimleri →

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: