Eş'ariyye: Kuruluşu, Görüşleri ve Âlimleri

Kısaca

Bir öğrenci, hocasının "çocukken ölen kardeş cennete giremez" cevabındaki açmazı tek itirazda yakalayıp akılcı ekolü terk etti. Bu öğrenci, Eş'ariyye'nin kurucusu Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'dir. Eş'ariyye, Ehl-i Sünnet kelâmının iki büyük ekolünden biri olup ilâhî sıfatlar, kulların fiilleri ve iman konularındaki görüşleriyle sınavda en çok öne çıkan mezheplerdendir. Bu konudan MBSTS, DHBT ve ÖABT'de toplam 20 soru çıkmıştır.

Sınavda en çok sorulanlar

• Eş'arî'nin Mu'tezile'den ayrılışında "üç kardeş meselesi" belirleyicidir; tartışmanın odağı ilâhî adalet (aslah) ilkesidir. 2021 MBSTS
• Eş'arî'nin kelâma dair eseri el-İbâne an usûli'd-diyâne'dir. 2020 DHBT
• Bâkıllânî, Eş'arîlikte ikinci kurucu sayılır ve mezhebin görüşlerini sistemleştirmiştir; in'ikâs-ı edille ilkesine göre bir delilin çürümesi, onunla savunulan hükmü de düşürür. 2020 ÖABT-İHL
• İnsanın fiil işleyebilmesi için gereken kudrete istitâat denir; Eş'arî ve Mâtürîdî kelâmcılar bu kudretin Allah tarafından fiil esnasında yaratıldığını benimser. 2022 MBSTS
• Eş'arîlik, fiillerde iyilik ve kötülüğü nakille/şeriatla belirler; Mu'tezile aklı ölçü alır. 2017 ÖABT-DKAB
• Eş'arîlik ve Mâtürîdîlik, büyük günah işleyenin iman dairesinden çıkmadığı görüşünde birleşir. 2020 MBSTS
• Eş'arîlikte Allah için aslah olanı yaratma zorunluluğu yoktur; ilâhî fiilleri sınırlandırmak zulüm olarak görülür. 2023 ÖABT-DKAB
• Mâtürîdîler tekvini sekizinci sübutî sıfat olarak görür; Allah'ın yaratması, rızıklandırması ve can vermesi bu sıfattan doğar. Bu konuda en çok Eş'ariyye ile ayrışırlar. 2018 MBSTS
• Eş'arîler imandan söz ederken "inşallah müminim" gibi istisna ifadesi kullanmayı uygun görür. 2018 MBSTS
• Eş'arîlikte kul kesb eder; fâil ve yaratıcı yalnızca Allah'tır. 2018 MBSTS
• Eş'arî kelâm geleneği müteahhirîn evresine gelindiğinde tartışma alanları genişler ve mantık merkezî bir konum kazanır. 2020 ÖABT-İHL
• Eş'arîler rü'yetullahı kabul eder; âhirette Allah'ın müminlerce görülebileceğini benimserler. 2019 ÖABT-DKAB
• Eş'arî kelâmında iman esas olarak kalbin tasdikinden ibaret kabul edilir; amel imanın rüknü sayılmaz. 2018 ÖABT-DKAB
• Eş'arî gelenekte marifetullahın vücûbu nakille temellendirilir; buna ek olarak Allah'ın kula gücünün yetmeyeceği teklifi câiz görülür. 2019 MBSTS
• Kadı Abdülcebbâr, Mu'tezile kelâmının önde gelen isimlerinden biri olarak tanınır. 2021 MBSTS

Konu anlatımı

Eş'arî ve Mu'tezile'den ayrılışı

Mezhebin doğuşu bir kopuş hikâyesidir; bu kopuşun gerekçesi aynı zamanda Eş'arîliğin temel itirazını gösterir.

Kavram: Üç kardeş meselesi — Eş'arî'nin hocası Cübbâî ile tartıştığı, birinin mümin, birinin kâfir, üçüncüsünün küçük yaşta öldüğü üç kardeş kurgusu üzerinden Mu'tezile'nin "en uygun olanı yaratma" düşüncesini çürüttüğü meşhur meseledir.

Ebü'l-Hasan el-Eş'arî 260/873 yılında Basra'da doğdu. Yemen'deki Eş'ar kabilesine mensuptur; sahâbî Ebû Mûsâ el-Eş'arî'nin torunlarındandır. Küçük yaşta babasını kaybedince Sünnî bir âlim olan Yahyâ b. Zekeriyyâ es-Sâcî'den ders aldı. Annesinin Mu'tezilî Ebû Ali el-Cübbâî ile evlenmesiyle Mu'tezile içinde yetişti. 300/912 civarında Mu'tezile'den ayrıldığını açıkladı; 324/935-36 yılında Bağdat'ta vefat etti.

Üç kardeş meselesi, Eş'arî'nin hocası Cübbâî'den ayrılışının meşhur gerekçesidir. Cübbâî mümin, kâfir ve küçük yaşta ölen üç kardeşin âhiretteki durumunu sırasıyla cennet, cehennem ve azaptan kurtulup cennete girememe olarak açıklamıştı. Eş'arî, küçük kardeşin 'bana ömür verseydin iman eder ve cennete girerdim' itirazını dile getirince Cübbâî, Allah'ın onun yaşadığı takdirde âsi olacağını bildiği için hakkında en uygun olanı yaptığını söylemiştir. Bunun üzerine Eş'arî, kâfir kardeşin uzun ömrünün niçin yaratıldığını sorarak hocasını çelişkiye düşürmüştür. Bu tartışma Mu'tezile'nin adalet ilkesiyle ilgilidir. 2021 MBSTS

Buradan Eş'arî şu sonuca ulaştı: Allah'ın fiilleri kul için "en uygun" olanla ölçülemez; O'na hiçbir fiili yapma zorunluluğu yüklenemez. İlâhî fiilleri akılla sınırlamak da doğru değildir. 2023 ÖABT-DKAB

Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin el-İbâne an usûli'd-diyâne, el-Lüma' ve Makālâtü'l-İslâmiyyîn adlı eserleri onun kelâm birikimini yansıtır. 2020 DHBT

Adlandırma ve Ehl-i Sünnet içindeki yeri

Eş'ariyye adı kurucusundan gelir; mensuplarına Eşâire denir. Ehl-i Sünnet, Selefiyye, Mâtürîdiyye ve Eş'ariyye olmak üzere üç ana kola ayrılır; Eş'ariyye, Mâtürîdiyye ile birlikte "Ehl-i sünnet-i âmme" kabul edilir. Muhalifleri Eş'arîlere Müşebbihe, Mücbire ve Mürcie gibi yakıştırmalar yapmıştır; bunlar mezhebin kendi kabulleri değildir.

Eş'arî fıkıhta büyük ihtimalle Şâfiî'dir. Mezhep, Mu'tezile'nin aşırı akılcılığına tepki olarak doğdu. Selef'in naslara bağlılığı ile kelâmın akıl yürütmesini birleştirmeyi hedefledi; bu amaçla İbn Küllâb ile Hâris el-Muhâsibî'nin açtığı Sünnî kelâm yolunu toparlayıp bir sisteme kavuşturdu.

Not: Sonraki Eş'arî kelâmcıların büyük kısmı, Selefî tavırdan ayrılarak el, yüz, istivâ gibi haberî ifadeleri mecazî anlamlarıyla yorumlamıştır; fakat teşbih ve tecsîme düşmez. Kurucu Eş'arî ile Bâkıllânî ise bu konuda te'vile gitmeyip Selef anlayışını benimsemiştir. İlerleyen dönemde kelâm, felsefe ve tasavvufu birleştiren bir yapıya kavuşmuştur.

Kulların fiilleri: kesb ve istitâat

Eş'arîliği Mu'tezile'den ve Cebriyye'den ayıran en belirgin başlık burasıdır.

Kavram: Kesb — Eş'arî terminolojisinde kulun fiile yönelmesini ve onu kazanmasını ifade eder; yaratma değil, kulun sorumluluğunun dayanağıdır.

Eş'arî düşüncesinde gerçek anlamda fâil yalnızca Allah'tır; çünkü yaratma O'na aittir. Kula ise fiilin mahalli olması dolayısıyla mecazî fâil denir ve bu ilişki kesb terimiyle ifade edilir. 2018 MBSTS

Kul fiillerinin yaratıcısının Allah olduğu, bütün Eş'arîlerin paylaştığı ortak noktadır. Tartışma, insanın kudretinin bu fiilde ne kadar pay sahibi olduğu üzerinde yoğunlaşır. Eş'arî'nin kendisi, insan kudretini fiil üzerinde hiçbir tesiri olmayan bir eşlik olarak görür. Bâkıllânî ise kulun kudretine fiilin oluşumunda bir pay tanır. Cüveynî fiili, yaratma anlamına gelmeyecek şekilde gerçekten kula ait sayar. Müteahhirîn döneminde Teftâzânî ve Cürcânî, insanın görünüşte hür, gerçekte mecbur olduğu sonucuna varır. 2015 ÖABT-DKAB

Kavram: İstitâat — Kulun fiil işlemeye elverişli gücü. Eş'arîlikte bu güç fiille birlikte yaratılır; önceden mevcut kabul edilmez.

Eş'arî ve Mâtürîdî ekoller, insanın fiil işleme gücü anlamındaki istitâatın Allah tarafından fiilin meydana gelişiyle birlikte yaratıldığını kabul eder. 2022 MBSTS Eş'arî'nin kesb anlayışında insan gücünün fiilin oluşumunda payı yoktur; buna rağmen fiil kulun kazancı sayılır ve sorumluluk bu kazanca bağlanır. Bununla birlikte Eş'arî'nin bazı ifadeleri Cebriyye'ye yakın bulunmuştur. 2015 ÖABT-DKAB

Hüsün-kubuh ve ilâhî fiiller

Eş'arîliğin en sık gündeme gelen ilkesi fiillerde iyilik ve kötülüğün kaynağıdır.

Kavram: Hüsün-kubuh — Fiillerde iyilik ve kötülüğün belirlenmesi. Eş'arîlikte bu belirleme vahyin emir ve yasağına bağlıdır; akıl tek başına belirleyici değildir.

Eş'arî anlayışta bir davranışı güzel ya da çirkin kılan Allah'ın hükmüdür: emredilen fiil bu emirle güzel, yasaklanan fiil bu yasakla çirkin hâle gelir. 2021 MBSTS Mu'tezile ise aklın iyi ile kötüyü kavrayabileceğini kabul eder. 2017 ÖABT-DKAB

Eş'arîler bu ilkeyi ilâhî fiillere de uygular. Allah'ın yaptıkları insan aklının ölçüleriyle sınanamaz; O'na "en uygun olanı yapmak" gibi bir zorunluluk yüklenemez. Bütün varlık O'nun mülküdür ve mülkünde dilediği gibi tasarrufta bulunan bir malike haksızlık isnadı yakışmaz. Eş'arîlere göre asıl haksızlık, Allah'a bazı fiilleri zorunlu kılarak O'nun iradesini kayıt altına almaktır. 2023 ÖABT-DKAB

Eş'arîler ile Mâtürîdîler arasındaki bir başka ayrım tekvin sıfatındadır. Mâtürîdîler, Allah'ın yaratıp rızıklandırması gibi işlerin dayandığı tekvini sekizinci sübutî sıfat sayar; Eş'arîler ise bu fiilleri kudretin yaratıklara taalluku olarak açıklar. 2018 MBSTS

Dikkat: Eş'arî âlimler ilâhî teklifte insanın gücünü ölçü almaz; bu nedenle Allah'ın kula gücünün yetmediği bir şeyi yükleyebileceğini (teklîf-i mâ lâ yutâk) câiz görürler. 2019 MBSTS

Eş'arîlere göre Allah'ı bilme yükümlülüğü naklin bildirmesiyle sabit olur. Kendisine tebliğ ulaşmayan kişi, aklıyla Allah'ı bulma sorumluluğundan muaftır. 2019 MBSTS

İman, büyük günah ve rü'yet

Bu başlık Eş'arîliğin Ehl-i Sünnet içindeki yerini netleştirir.

Kavram: İman — Eş'arîlikte iman, özü itibarıyla kalbin tasdikidir; dil ile ikrar ve bedenle amel imanın rüknü değildir.

Eş'arîler imanın mahiyetini kalp ile tasdik olarak belirler; dil ile ikrarı ve uzuvlarla ameli imanın asıl rüknü saymazlar. 2018 ÖABT-DKAB

Eş'arîlerde imanda istisna yaygındır: insan, mümin olarak ölüp ölmeyeceğini önceden kesin bilemeyeceği için imanını “inşallah müminim” diyerek dile getirmeyi uygun bulur. 2018 MBSTS Bu, Mâtürîdîlerin yaklaşımından farklıdır.

Büyük günah konusunda Eş'arîler Ehl-i Sünnet'in ortak çizgisini izler: Büyük günah işleyen kişi, o günahı helâl kabul etmedikçe iman dairesi içinde kalmaya devam eder. Bu görüşü Mâtürîdîler de benimser. 2020 MBSTS Mu'tezile büyük günahı iki menzil arasında bir mertebe sayar; Hâricîler ise dinden çıktığını ileri sürer.

Eş'arîler rü'yetullahı, yani Allah'ın âhirette müminlerce görülebileceğini kabul eder; bu görmenin mekân ve yön şartı olmadan gerçekleşeceğini savunur. 2019 ÖABT-DKAB

İsmet sıfatı konusunda Eş'arî kelâmcılar şu izahı yapar: Allah, peygamberde kendisine itaati yaratır, ona isyan sayılan fiilleri ise yaratmaz. Bu açıklama peygamberi irade bakımından melek konumuna yaklaştırır; ancak bu yaklaşım, peygamberin bu durumda kendi iradesiyle hareket edip etmediği tartışmasını da beraberinde getirir. 2020 MBSTS

Mütekaddimîn ve müteahhirîn dönemleri

Eş'arîlik tek tip kalmamış, iki büyük dönemden geçmiştir.

Püf noktası: Mütekaddimîn dönemini "nas merkezli sistemleşme", müteahhirîn dönemini "mantık ve felsefeyle genişleme" diye kodlayabilirsin.

Eş'arî kelâmının mütekaddimîn evresinde mezhebin görüşleri Bâkıllânî, İbn Fûrek, Ebû İshak el-İsferâyînî ve Abdülkāhir el-Bağdâdî tarafından sistemleştirilmiş; bu evre Cüveynî ile olgunlaşmıştır. Gazzâlî ile birlikte müteahhirîn dönemi başlar; bu dönemde mantık, kelâmın vazgeçilmez yöntemi hâline gelir ve felsefeyle ilişki güçlenir. 2020 ÖABT-İHL

Gazzâlî filozoflara reddiye yazarken mantığı İslâmî ilimlerde meşrulaştırdı. Fahreddin er-Râzî ise felsefî kelâm dönemini başlattı.

Fahreddin er-Râzî, aklı karanlıkta kalmış bir göze benzetir: göz görme yetisini yitirmiş değildir, ama ışık olmadan göremez. Ona göre vahiy ışık tutmadıkça akıl tek başına insanı yüksek hedeflere götüremez; bu yüzden risâletin, yani peygamber gönderilmesinin gerekli olduğunu savunur. 2015 MBSTS

Öne çıkan âlimler ve eserleri

Aşağıdaki tabloda Eş'arî geleneğin başlıca âlimleri yer alır.

Bâkıllânî, Eş'arî'nin açtığı yolu yeni delil ve meselelerle genişlettiği için Eş'arîliğin "ikinci kurucusu" sayılır. 2020 ÖABT-İHL

İn'ikâs-ı edille ilkesi de onun adıyla anılır: bir görüşü desteklemek için öne sürülen delil çürütülürse görüşün kendisi de düşmüş sayılır.

Ebü'l-Muîn en-Nesefî, Mâtürîdî kelâmının güçlü bir temsilcisidir. 2023 MBSTS Kadı Abdülcebbâr da Mu'tezile kelâmının önde gelen isimlerinden biridir. 2021 MBSTS

Not: Eş'arî'nin kelâma dair öne çıkan eseri el-İbâne an usûli'd-diyâne'dir. 2020 DHBT

Günümüzde Eş'arîlik

Eş'arîlik özellikle Mâlikî ve Şâfiî çevrelerde yaygındır. Tarihte Kuzey Afrika, Endülüs, Hicaz, Mısır, Irak, Suriye ve Endonezya başlıca yayıldığı bölgelerdir. Türkiye'de Mâtürîdîlik yaygın olmakla birlikte Şâfiî mezhebine bağlı kesimler inançta Eş'arîliği izler. Gazzâlî sonrasında tasavvufla kurulan güçlü bağ, mezhebin bu alandaki izlerini de kalıcı kılmıştır.

Eş'arîliğin kelam meselelerindeki görüşleri ayrıca Akaid ve Kelam: Eş'arîlik sayfasında işlenir.

Karıştırılanlar

• Eş'arîlik – Mâtürîdîlik: Marifetullah Eş'arîlerde naklen, Mâtürîdîlerde aklen vâciptir. Hüsün-kubuh Eş'arîlerde şeriatla, Mâtürîdîlerde akılla bilinebilir. Tekvin Eş'arîlerde müstakil sübutî sıfat sayılmaz, Mâtürîdîlerde sekizinci sıfattır. Eş'arîler imanda istisnayı caiz görür, Mâtürîdîler caiz görmez. Büyük günah işleyenin imandan çıkmayacağı görüşü ise ortaktır.
• Eş'arî kesb – Cebriyye cebri: Eş'arîler fiili kula kesb (kazanım) olarak nispet eder; Cebriyye ise kulu fiilinde tamamen mecbur sayar. Kurucu Eş'arî'nin bazı ifadeleri Cebriyye'ye yakın görünse de kesb anlayışı ayrıdır.
• Eş'arîlik – Mu'tezile: İlâhî fiillerde vâcip ve sınırlama yoktur; Mu'tezile adalet ve aslahı zorunlu görür. Rü'yetullah Eş'arîlikte kabul, Mu'tezile'de reddedilir. Büyük günah Eş'arîlikte iman dairesinde, Mu'tezile'de iki menzil arasında görülür.
• Eş'arîlik – Selefiyye: Selef müteşâbih nasları te'vil etmeden kabul eder; Eş'arîlik zamanla te'vile yer vermiştir.
• Bâkıllânî – Cüveynî: İkisi de Eş'arîdir; fakat fiil konusunda Bâkıllânî kula kısmî etki tanır, Cüveynî fiili kula gerçek anlamda nispet eder, kurucu Eş'arî ise hiç etki tanımaz.
• Ebü'l-Muîn en-Nesefî – İbn Fûrek: İlki Mâtürîdî, ikincisi Eş'arîdir; eserleri bu ayrımla okunmalıdır.

Kendini yokla

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 18 Ekim 2026