Eş'arîlik: Eş'arî ve Mezhebin Görüşleri

Kısaca

Bir kelâmcı, kırk yaşına kadar savunduğu mezhebi, hocasıyla yaptığı tartışmaların da etkisiyle bırakıp Ehl-i sünnet'in kelâm mimarlarından biri olmuştur; bu isim Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'dir. Eş'arîlik, Mâtürîdîlikle birlikte Ehl-i sünnet kelâmının iki büyük okulundan biri olarak sınavlarda sıkça karşımıza çıkar. Bu konuda çıkmış 17 soru, özellikle hüsün-kubuh, tekvîn, imanda istisna ve kulların fiilleri konularının ne kadar önemli olduğunu gösterir.

Sınavda en çok sorulanlar

• Eş'arîliğin kurucusu Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'dir; kelâma dair eseri, "el-İbâne an usûli'd-diyâne" adını taşır. 2020 DHBT
• Eş'arîler, tekvîni (yaratma sıfatını) sübûtî sıfatların sekizincisi saymaz; tekvîn müstakil ve ezelî bir sıfat olarak Mâtürîdîler tarafından kabul edilir. 2018 MBSTS
• Eş'arîler, Allah'ın ahirette görülebileceğini kabul eder; rü'yetullahı inkâr eden bir kelamcı Eş'arî olamaz. 2019 ÖABT-DKAB
• Eş'arîlere göre imanda istisna yapılır; "İnşallah müminim" denir. 2018 MBSTS
• Eş'arîlere göre Allah'ı bilmenin farz olması (marifetullahın vücubu) akılla değil vahiyle sabit olur; ayrıca Allah, kulun gücünün yetmediği bir yükümlülüğü de kula yükleyebilir. 2019 MBSTS
• Eş'arî ve Mâtürîdîlerin ortak görüşü: büyük günaha düşen kişi imandan çıkmış sayılmaz. 2019 MBSTS
• Eş'arîler, hüsün-kubuhun (fiillerin iyi ya da kötü oluşunun) nakille, yani vahiyle bilindiğini savunur; bir şey emredildiği için iyi, yasaklandığı için kötü olur. 2021 MBSTS
• Kādî Abdülcebbar Mu'tezile kelâmcısıdır, Eş'arî geleneğine mensup değildir; Ebü'l-Muîn en-Nesefî ise Mâtürîdî âlimdir, bu yüzden Eş'arî görüşlerini kendi kaynaklarından öğrenmek isteyen biri onun eserlerine başvurmaz. 2021 MBSTS · 2023 MBSTS
• Eş'arîler, Allah'ın kendi mülkünde dilediğini yapmasını zulüm saymaz; Allah'a hiçbir şey vacip kılınmaz. 2023 ÖABT-DKAB
• Eş'arî geleneğin ikinci kurucusu sayılan Bâkıllânî, inikâs-ı edille ilkesini savunur: bir delil çürütülürse o delille ispatlanmak istenen hüküm de geçersiz olur. 2020 ÖABT-İHL
• Eş'arîlere göre iyilik ve kötülüğün belirleyicisi ilâhî iradedir; akıl bu konuda vahye muhtaçtır. 2014 DHBT
• Eş'arîler imanı kalp ile tasdikten ibaret sayar; dil ile ikrarı ve ameli imanın parçası kabul etmez. 2018 ÖABT-DKAB
• Eş'arîlere göre ismet (peygamberin günahtan korunmuş olması), Allah'ın peygamberde itaati yaratıp masiyeti yaratmaması demektir; bu yorum peygamberin iradesini devre dışı bırakır gibi göründüğü için onu meleğe benzetir. 2020 MBSTS
• Kulların fiillerini Allah'ın yarattığını bütün Eş'arîler kabul eder; ancak kulun kudretinin fiile etkisi konusunda kendi aralarında ayrılırlar (Eş'arî etkisiz görür, Bâkıllânî etkili sayar, Cüveynî fiilin hakiki olarak kula nisbetini savunur). 2014 DHBT · 2015 ÖABT-DKAB
• Eş'arîler, hüsün-kubuh konusunda nakli merkeze alır; Mutezile aklı belirleyici görür. 2017 ÖABT-DKAB

Konu anlatımı

Kurucusu ve ortaya çıkışı

Eş'arîlik, adını Ebü'l-Hasan Ali b. İsmâil el-Eş'arî'den alır. Eş'arî, 260 (873) yılında Basra'da doğmuş, Eş'ar kabilesinin soyundan gelir. Eş'arî, ömrünün ilk kırk yılını Mu'tezile çizgisinde geçirmiş; kelâm eğitimini bu dönemde hocası Ebû Ali el-Cübbâî'den almıştır. Mu'tezile'den ayrılışında "üç kardeş meselesi" olarak bilinen tartışmada hocasının görüşlerini doyurucu bulmaması etkili olmuştur. 324 (935-36) yılında Bağdat'ta vefat etmiştir. 2020 DHBT

Kavram: Eş'arîlik — Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin benimsediği akaid çizgisini sürdüren Ehl-i sünnet kelâm okulu. Sözlükte Eş'arî'ye nisbet, terim olarak onun kurduğu akaid mezhebi.

Eş'arî, Mu'tezile'den ayrıldıktan sonra önce Selef çizgisine yaklaşmış, ardından nakli esas tutup aklı da kullanarak Sünnî kelâm metodunun kurucularından olmuştur. Fıkıhta çoğunluğa göre Şâfiî mezhebine bağlıdır. Eş'arîlik, Mu'tezile'nin aşırı akılcılığına karşı bir çıkış olarak doğmuş, sonraki dönemlerde aklî yöntemlere ve te'vile daha geniş yer vermiştir.

Eş'arî'nin eserleri ve ilmi kişiliği

Eş'arî, kelâm, mezhepler tarihi ve tefsir alanlarında eserler vermiştir. En bilinen kelâm eserleri şunlardır:

1. el-Lüma'
2. el-İbâne an usûli'd-diyâne
3. Makālâtü'l-İslâmiyyîn
4. Risâle ilâ ehli's-segr
5. Risâle fi istihsâni'l-havz

Eş'arî, Allah'ın ezelî sıfatlarını mana sıfatları (sıfât-ı meânî) olarak kabul eder: Naslarda Allah'ın âlim, kādir, hay oluşundan, O'nda ilim, kudret, hayat gibi sıfatların bulunduğu sonucu çıkar. Bu sıfatlar zatla birlikte ezelîdir; zatın ne aynısı ne de gayrisidir. 2020 DHBT

Bilgi ve yöntem

Eş'arîlere göre bilginin kaynakları üçtür:

1. Duyular
2. Akıl
3. Haber

Nazar ve istidlâl bilgiye ulaştırır. Eş'arî âlimler, inanç konularını aklî ilkelerle de desteklemeyi benimser; mütekaddimûn döneminde hudûs, müteahhirûn döneminde imkân delilini kullanarak Allah'ın varlığını ispatlar. Bâkıllânî, in'ikâsü'l-edille ilkesini benimsemiştir: bir delil çürürse o delille ispat edilmek istenen hüküm de geçersiz olur. 2020 ÖABT-İHL

Önemli: Eş'arîlere göre marifetullahın vacip oluşu akılla değil vahiyle belli olur: peygamberin çağrısı ulaşmayan kişi, aklıyla Allah'ı bilmekle yükümlü tutulmaz. 2019 MBSTS

Allah ve sıfatlar

Eş'arîler, Allah'ın ezelî sıfatlarını kabul eder: hayat, ilim, irade, kudret, sem', basar ve kelâm olmak üzere yedi sıfat sayarlar. Fiilî sıfatlar (yaratma, rızık verme) hâdistir. Mâtürîdîlerden farklı olarak tekvîn sıfatını sübûtî sıfatların sekizincisi saymazlar; yaratma fiilleri kudret sıfatının taallukuyla açıklanır. 2018 MBSTS

Kavram: Tekvîn — Yaratma, diriltme, rızık verme gibi fiillerin Allah'a nisbet edildiği sıfat. Mâtürîdîlerden farklı olarak Eş'arîler onu ezelî sübûtî sıfatlar arasında saymaz.

Eş'arîler, rü'yetullahı mümkün görür: Allah âhirette müminlerce görülür. Allah'ın görülmesi bir mekân ve cihete bağlı değildir. Rü'yetullahı inkâr eden bir kelamcı Eş'arî olamaz. 2019 ÖABT-DKAB

Eş'arîlere göre Allah'ın kelâm-ı nefsîsi işitilebilir; Mâtürîdîler ise işitilen şeyin ancak lafzî kelâm olduğunu söyler. Eş'arîler, kelâm-ı nefsînin harf ve ses türünden olmadığını kabul ederler. 2018 MBSTS

Kulların fiilleri ve kesb

Eş'arîler, kullara ait bütün fiillerin ilâhî yaratmayla meydana geldiğini benimser. Kul, fiili kesbeder; yani ilâhî kudretin yarattığı fiile kulun hâdis kudreti bağlanır ve kul bundan sorumlu olur. 2015 ÖABT-DKAB

Kavram: Kesb — Eş'arîlerde kulun hâdis kudretinin, Allah'ın yarattığı fiil ile ilişkilenmesi; fiil Allah'ın yaratması, kulun kesbi ile oluşur.

Eş'arî'ye göre yaratılan fiilin oluşunda kulun kudreti belirleyici bir rol üstlenmez. Bâkıllânî, kulun kudretinin fiilin niteliği üzerinde etkili olduğunu düşünmüştür. Cüveynî, fiilin yaratma anlamında olmasa da hakiki olarak kula nisbet edilmesini savunmuştur. Teftâzânî ve Cürcânî'ye göre bir tek eser iki ayrı etkenin ürünü olamaz; bu yüzden insan, fiillerinde özgür gibi görünse de aslında mecbur durumdadır. 2015 ÖABT-DKAB

İman, büyük günah ve istisna

Eş'arîlere göre imanın aslı, yalnızca kalbin tasdikidir; dilin ikrarı ve organların ameli imanın parçası sayılmaz. Bunlar imanın kemal şartlarıdır. 2018 ÖABT-DKAB

Büyük günaha düşen kimse, iman dairesinden çıkmaz; çünkü günah tasdiki ortadan kaldırmaz. Bu görüşü Mâtürîdîler de paylaşır. 2019 MBSTS

Eş'arîler, imanda istisnayı gerekli görür: Kişinin mümin olarak öleceğini kesin bilemeyeceğinden "Ben gerçekten müminim" demek yerine "İnşallah müminim" denir. 2018 MBSTS

Adalet, hüsün-kubuh ve Allah'a vacip olmama

Eş'arîlere göre fiillerin özünde iyilik veya kötülük niteliği yoktur. Fiillerin iyi ya da kötü olarak nitelenmesi, ancak vahyin gelişinden sonra söz konusu olur. Bir şey emredildiği için iyi, yasaklandığı için kötü sayılır. 2014 DHBT · 2017 ÖABT-DKAB · 2021 MBSTS

Dikkat: Hüsün-kubuh konusunda Eş'arîler nakli, Mutezile aklı merkeze alır. Mâtürîdîler ise iyi ve kötünün akılla bilinebileceğini savunarak orta bir çizgi izler.

Eş'arî anlayışta her şey Allah'ın mülküdür; O, bu mülk üzerinde dilediği gibi davranır; O'na hiçbir şey vacip kılınmaz. Allah'ın fiillerinde sınırlandırılması asıl zulüm sayılır. Bu görüş, Allah'ın güç yetirilemeyen şeyi kula yükleyebileceği ilkesinin de temelini oluşturur; çünkü Allah'ın fiillerine zorunluluk izafe edilemez. 2014 DHBT · 2023 ÖABT-DKAB

Nübüvvet ve ismet

Eş'arîlere göre peygamberliğin en güçlü delili mûcizedir. Peygamberler günahlardan korunmuştur; Eş'arî'nin ismet anlayışına göre Allah peygamberde taati yaratır, masiyeti yaratmaz. Böylece peygamberin iradesi devre dışı bırakılmış gibi düşünülür; bu yorum peygamberi bir bakıma meleğe benzetir. 2020 MBSTS

Eş'ariyye'nin önemli âlimleri ve dönemleri

Eş'arîlik, mütekaddimûn dönemi ve Gazzâlî ile başlayan müteahhirûn dönemi olarak incelenir. Aşağıdaki tablo sınavda sıkça kullanılan isimleri özetler:

Not: Kādî Abdülcebbar Mutezile'nin, Ebü'l-Muîn en-Nesefî ise Mâtürîdîliğin önemli âlimlerindendir; bu yüzden Eş'arî görüşlerini öğrenmek için başvurulacak kaynaklar arasında yer almazlar. 2021 MBSTS · 2023 MBSTS

Mezhepler arası karşılaştırma

Karıştırılanlar

• Hüsün-kubuh: Eş'arîlere göre iyilik ve kötülük ancak vahiyle bilinir, Mutezile'ye göre akılla bilinir; Mâtürîdîlerin çoğunluğuna göre ise hem aklî hem şer'îdir: akıl iyi ve kötüyü kavrayabilir, ama her fiilin değerini tek başına kavrayamaz. 2017 ÖABT-DKAB · 2021 MBSTS
• Kesb ve cüz'î irade: Eş'arîler kesbi kabul eder ama kulda bağımsız bir cüz'î irade görmezler; Mâtürîdîler cüz'î iradeyi açıkça savunur. 2019 MBSTS
• İmanda istisna: Eş'arîler "inşallah müminim" der; Mâtürîdîler "ben müminim" demeyi yeterli görür. 2018 MBSTS
• Tekvîn ve kudret: Eş'arîler tekvîni sübûtî sıfat saymaz; Mâtürîdîler sekizinci sıfat olarak kabul eder. 2018 MBSTS
• Rü'yetullah: Eş'arîler ve Mâtürîdîler kabul eder; Mutezile ve onun görüşlerini paylaşan Şiî kollar reddeder. 2019 ÖABT-DKAB
• İman-amel: Eş'arîler imanı tasdike, Hâricîler ve Mutezile amele bağlar; büyük günah işleyen Eş'arîlerde mümindir, Hâricîlerde kâfirdir. 2018 ÖABT-DKAB · 2019 MBSTS

Kendini yokla

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 15 Ekim 2026