Hâricîler: Doğuşu, Görüşleri ve Kolları

Kısaca

Bir savaş meydanında kaldırılan mushaflar, İslâm tarihinin en keskin ayrışmalarından birini tetikledi. Hakem olayını reddedenler, kısa sürede iman, imamet ve büyük günah konularında kendilerine özgü bir çizgi geliştirdi. Siyasî bir kopuş olarak doğan Hâricîlik, zamanla itikadî bir fırkaya dönüştü. Bu konu MBSTS, DHBT-2 ve ÖABT'de toplam 18 soruyla ölçüldü; kolların ayrışması ve İbâzîliğin günümüzdeki durumu en sık vurgulanan noktalardır.

Sınavda en çok sorulanlar

• Hz. Ali ile Muâviye arasında Sıffîn'de yaşanan savaşın ardından tahkîme gidilmesi, bir kesimin "hüküm ancak Allah'a aittir" itirazıyla saflardan ayrılmasına yol açmış; bu kesim Hâricîler adını almıştır. 2017 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT · 2023 MBSTS
• Hâricîler, "Hüküm yalnız Allah'ındır" sloganı yüzünden Muhakkime diye de anılmıştır. 2020 ÖABT-İHL
• Hâricî düşüncede büyük günah işleyenin küfre düştüğü kabul edilir. Bu sertliği en uca taşıyan Ezârika'ya göre kendilerine katılmayan Müslümanlar müşrik hükmündedir; onların kadın ve çocuklarının da öldürülmesini câiz görmüşlerdir. 2019 ÖABT-İHL · 2020 DHBT
• Ezârika'da sözde veya amelde takiyye câiz görülmez. 2023 MBSTS
• Hâricîler, halife seçiminde Kureyş soyunu zorunlu bir ölçüt olarak görmez. Hür ya da köle fark etmeksizin adaleti, ilmi ve zühdüyle temayüz eden her Müslüman halife olabilir; Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer dönemlerini de meşru hilafet olarak tanırlar. 2016 DHBT · 2022 DHBT · 2024 ÖABT-DKAB
• İbâzıyye, Hâricîlerin mutedil yorumudur; muhaliflerini tekfir etmeyen bu fırka, büyük günah işleyen kimseyi "küfr-i nimet" (nimet küfrü) kapsamında değerlendirir. 2020 DHBT · 2022 ÖABT-DKAB · 2023 ÖABT-DKAB
• Günümüzde Hâricîlerin yaşayan tek temsilcisi İbâzîlerdir; bu topluluk özellikle Uman'da, ayrıca Kuzey Afrika'nın bazı bölgelerinde yoğunlaşmıştır. 2018 DHBT · 2018 ÖABT-DKAB
• İbâzîlerin Basra merkezli eğitim-davet teşkilatı Hameletü'l-ilm'dir. 2024 DHBT
• Bedevî kültürü, Hâricîliğin biçimlenmesinde etkili olan unsurlar arasında gösterilir. 2015 MBSTS
• Abdullah b. Habbâb ve eşini öldürenler, Hz. Ali'yi küfre düşmüş sayan Hâricîlerdir. çıkmış soru

Konu anlatımı

Adlandırma: Hâricî, Mârika, Şurât ve Diğer İsimler

Hâricîlerin hangi adlarla anıldığını bilmek, hem metin sorularında hem de kavram eşleştirmelerinde işe yarar. Aynı topluluk için kullanılan isimler, bakış açısına göre olumlu ya da olumsuz anlam taşır.

Kavram: Hâricî — Sözlükte hurûc kökünden gelir; bu kök "çıkmak, itaatten ayrılmak ve isyan etmek" anlamları taşır. Terim olarak ise Sıffîn'de hakem olayını kabul eden Hz. Ali'den ayrılan, kendileri gibi düşünmeyen Müslümanları tekfir eden fırkayı ifade eder.

Hâricîler için kullanılan başlıca isimler şunlardır:

Kavram: Şurât — Hâricîlerin kendileri için benimsediği olumlu isimdir. "Allah yolunda canlarını ve mallarını satanlar" anlamına gelir (Tevbe, 9:111).

Bu tablo, Hâricîlerin tarihte kullanılan farklı adlarını bir arada gösterir. 2020 ÖABT-İHL

Doğuş: Sıffîn, Tahkîm ve Nehrevan

Hâricîlik, hemen hemen bütün tarihçilere göre Sıffîn Savaşı'nda (37/657) hakem meselesinin ortaya çıkmasıyla doğmuştur. Ancak kökleri daha derindedir; Hz. Osman dönemindeki sosyal hoşnutsuzluklar ile bedevî kültürü ve zihniyeti bu kopuşun zeminini hazırlamıştır. 2015 MBSTS · 2023 MBSTS

Kavram: Tahkîm — Sıffîn'de tarafların anlaşmazlığı iki hakeme bırakmasıdır. Hâricîler, "hüküm ancak Allah'a aittir" ilkesine dayanarak bu kararı reddetmiştir (En'am, 6:57).

Savaşın sonlarına doğru Amr b. Âs'ın önerisiyle Şam ordusu mushafları mızrakların ucuna taktı. Iraklılar savaşı bırakıp hakeme başvurmayı kabul etti. Hz. Ali, bunun bir tuzak olduğunu söylediyse de dinletemedi. "Lâ hükme illâ lillâh" sloganını atan bir grup, hakem tayinini kabul eden Hz. Ali'den ayrıldı ve Kûfe yakınındaki Harûrâ'ya çekildi. 2017 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT

Muhakkime, hakem olayını reddedenlere verilen isimdir; Hâricîlerin ilk nüvesini oluştururlar.

Bu topluluk Nehrevan'da toplandı; liderliklerine Abdullah b. Vehb er-Râsibî'yi getirdi. Hz. Ali, önce Abdullah b. Abbas'ı, ardından başka elçileri göndererek onları kazanmaya çalıştı. Ancak Hâricîler, ashaptan Abdullah b. Habbâb ile hamile eşini yalnızca kendi görüşlerine katılmadıkları gerekçesiyle katlettiler. Bunun üzerine Hz. Ali harekete geçti ve Nehrevan'da Hâricîlerin büyük çoğunluğu etkisiz hâle getirildi (38/658). çıkmış soru

Nehrevan Savaşı, Hâricîliğin kurucu travmasıdır. Nasıl Kerbelâ olayı Şiîliğin kimliğini şekillendiren bir dönüm noktasıysa, Nehrevan da Hâricîler için benzer bir işlev görmüştür. Savaştan kaçanlar intikam duygusuyla hareket etti; nitekim Hz. Ali, Hâricî Abdurrahman b. Mülcem'in hançerlemesi sonucu 40/661'de hayatını kaybetti. 2017 ÖABT-DKAB

Önemli: Hâricîliğin doğuşu siyasîdir; ancak zamanla iman-amel ilişkisi, büyük günah ve imamet konularında itikadî bir çizgiye dönüşmüştür.

Temel Görüşler: İman, Büyük Günah ve Hilafet

Hâricîlerin en belirgin özelliği iman ile ameli bir bütün saymalarıdır. Onlara göre amel, imanın bir parçasıdır; dinin buyruklarını yerine getirmeyen kimse de İslâm dairesinin dışına çıkar.

Mürtekib-i kebîre, büyük günah işleyen kimsedir. Hâricîler bu kimseyi kâfir sayar; bu konuda genel bir görüş birliği içindedirler.

Büyük günah işleyenin durumu Hâricî kollar arasında farklılaşır:

Bu tablo, Hâricî kolların birbirinden nasıl ayrıldığını gösterir. Ezârika en aşırı, İbâzıyye en mutedil ucu temsil eder. 2019 ÖABT-İHL · 2020 DHBT

Dikkat: Hâricîlerin tümü iman-amel bütünlüğünü savunur. Aralarındaki ihtilaf, büyük günah işleyene nasıl davranılacağı ve katılmayan müslümanın tekfir edilip edilmeyeceği konusundadır.

Hâricîlikte hilâfet, Kureyş soyundan gelmeyi şart koşmaz; halife adayında aranan temel ölçüler adalet, ilim ve zühddür. Bu vasıfları taşıyan hür veya köle her müslüman halife olabilir. Göreve gelme adil bir seçimle gerçekleşir; doğru yoldan sapan halife azledilir, zalim yöneticiye karşı ayaklanılır. Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer dönemleri de meşru hilafet olarak görülür. 2016 DHBT · 2024 ÖABT-DKAB

Hâricîler, Hz. Ebû Bekir ile Hz. Ömer dönemlerini kusursuz birer hilafet örneği olarak görür; Hz. Osman'ın ilk altı yılını kabul eder, sonrasını yoldan çıkma sayar; Hz. Ali'yi ise tahkîmi kabul etmesinden dolayı tekfir eder. 2022 DHBT

Püf noktası: Hâricî imamet anlayışını "adalet, ilim ve zühd" üçlüsüyle hatırlayabilirsin. Nesep (Kureyşlilik) şartı aranmaz; hür ya da köle her Müslüman halife olabilir.

Ana Kollar: Ezârika, Necedât, Sufriyye, İbâzıyye ve Acâride

Hâricîler Nehrevan'dan sonra da yaklaşık yirmi yıl ortak bir çizgide kaldı; hicrî 64 (683) yılında Yezîd b. Muâviye'nin ölümünün yarattığı karışıklık içinde Ezârika, Necedât, Sufriyye, İbâzıyye gibi kollara ayrıldılar. Bu ayrışmada Nâfi' b. Ezrak'ın "kendilerine katılmayan müslümanlar kâfirdir, çocukları öldürülmelidir" şeklindeki aşırı görüşleri belirleyici oldu.

2020 DHBT · 2023 ÖABT-DKAB

Püf noktası: ENSİA — Ezârika, Necedât, Sufriyye, İbâzıyye, Acâride; tablodaki sıra böyle, beş ana Hâricî kol.

Ezârika, Hâricîlerin ilk büyük ve en sert fırkası olarak bilinir. Nâfi' b. Ezrak'ın ölümünün ardından liderliği önce Ubeydullah b. Mâhûz, sonra kardeşi Zübeyr b. Mâhûz, daha sonra da Katarî b. Fücâe üstlenmiştir. Bu fırka, kendilerine katılmayan Müslümanların öldürülmesini gerekli görmüş; takiyyeyi sözde ve amelde câiz kabul etmemiştir. 2020 DHBT · 2023 MBSTS

Necedât, Ezârika'nın şiddet çizgisinden ayrılarak daha esnek bir tutum benimsedi. Necde b. Âmir'in liderliğinde Bahreyn ve Yemâme'de güç kazandı. Bu kola göre dinin temel esaslarını bilmeyen mâzur görülemez; ancak kesin hükmü bulunmayan fer'î meselelerde içtihada başvurulabilir. Takiyye sözde ve fiilde câizdir. 2020 DHBT

Sufriyye, Ezârika ile İbâzıyye arasında orta bir çizgidedir. Kuzey Afrika'da Berberîler arasında yayılmış, Sicilmâse'de Midrârîler Devleti'ni kurmuştur. Sufrîler savaşa katılmayanları tekfir etmez; takiyyeyi yalnız sözde câiz görür.

İbâzıyye, Hâricî kolların en ılımlısıdır. Adını Abdullah b. İbâz'dan alsa da öğretisini biçimlendiren Câbir b. Zeyd el-Ezdî'dir. Mensupları kendilerini "ehlü'd-da've" ve "ehlü'l-istikāme" gibi adlarla tanıtır. İbâzîler büyük günah sahibini müşrik saymaz, onun durumunu "küfr-i nimet" diye adlandırır: kişi Allah'ın lütfettiği imanın hakkını vermemiş, nimete nankörlük etmiştir. Âhiretteki akıbeti tövbe edip etmemesine bağlıdır. 2022 ÖABT-DKAB · 2023 ÖABT-DKAB

Kavram: Nimet küfrü (küfr-i ni'me) — İbâzıyye'ye göre büyük günah işleyenin durumunu anlatan nitelemedir. Allah'ın verdiği iman nimetinin kıymetini bilmeyip nankörlük etmek anlamına gelir.

İbâzîler, Basra'da oluşturdukları eğitim-davet teşkilatı sayesinde görüşlerini geniş coğrafyalara taşımıştır.

Hameletü'l-ilm, "ilim taşıyıcıları" anlamına gelir; İbâzîlerin Basra merkezli eğitim ve davet teşkilatıdır. Yetiştirilen öğrenciler farklı bölgelere gönderilerek İbâzîliğin yayılmasını sağlamıştır. 2024 DHBT

İbâzîler, Basra merkezli Hameletü'l-İlim teşkilatını kurarak İslâm toplumunda eğitimin erken bir dönemde kurumsallaşmasına öncülük etmiştir. Ebû Ubeyde Müslim b. Ebû Kerîme'nin yönetimindeki bu yapıdan yetişen öğrenci grupları Mağrib, Yemen, Hadramut, Uman ve Horasan'a gönderilmiştir. 2024 DHBT

Acâride, Abdülkerîm b. Acred'e nisbet edilir ve özellikle Horasan'da yayılmıştır. Bu fırka, müşrik çocukları hakkında bulûğ çağına kadar hüküm verilemeyeceğini savunur. Hicreti farz değil fazilet sayar. Acâride; Meymûniyye, Halefiyye, Hamziyye, Şuaybiyye, Hâzimiyye, Ma'lûmiyye, Meçhûliyye, Saltiyye ve Etrâfiyye gibi tâli kollara ayrılmıştır.

Günümüzde Hâricîler: İbâzîlerin Coğrafyası

Hâricîliğin bugünkü temsilcisi İbâzîliktir. İbâzîler en yoğun olarak Uman'da yaşar; Uman nüfusunun yaklaşık %40-45'i İbâzîdir ve ülkeyi yöneten aile de İbâzî bir aileye mensuptur. Ayrıca Kuzey Afrika'da da İbâzî toplulukları bulunur. 2018 DHBT · 2018 ÖABT-DKAB

Önemli: İbâzîler günümüzde en yoğun biçimde Uman'da, ayrıca Kuzey Afrika'nın bazı bölgelerinde yaşar. 2018 DHBT

Kuzey Afrika'daki İbâzî yerleşimleri arasında Cebelinefûse, Mizâb vadisi ve Cerbe adası öne çıkar; Doğu Afrika'da Zengibar da tarihsel bir İbâzî bölgesidir. 2018 DHBT

Püf noktası: "İbâzî" denince Uman'ı ve Kuzey Afrika'daki Cebelinefûse, Mizâb ve Cerbe bölgelerini hatırla.

Hâricîlerin iman ve büyük günah anlayışı, kelam açısından Akaid ve Kelam: İlk Fırkalar sayfasında da ele alınır.

Karıştırılanlar

• Ezârika – İbâzıyye: Ezârika katılmayan müslümanları müşrik sayar ve öldürülmelerini câiz görür; İbâzıyye'ye göre büyük günah sahibi dinden çıkmış sayılmaz; onun hâli nimete nankörlük, yani küfr-i nimettir. 2019 ÖABT-İHL
• Necedât – Ezârika: Necedât takiyyeyi câiz görür ve savaşa katılmayanları tekfir etmez; Ezârika takiyyeyi reddeder ve kendilerine katılmayanları kâfir sayar. 2020 DHBT · 2023 MBSTS
• Muhakkime – Harûriyye: İkisi de aynı Hâricî nüveyi anlatır; ilki hakem olayını reddetmeye, ikincisi ilk toplanılan yer olan Harûrâ'ya vurgu yapar.
• Hameletü'l-ilm – Beytü'l-Hikme: Birincisi İbâzîlerin Basra merkezli davet-eğitim teşkilatıdır; ikincisi Abbâsîler döneminde Bağdat'ta kurulan tercüme ve bilim merkezidir. 2024 DHBT
• Acâride – İbâzıyye: Acâride, İbâzıyye'nin nimet küfrü ayrımını kabul etmez; kebîre işleyeni kâfir billâh sayar.

Kendini yokla

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 18 Ekim 2026