Zeydiyye: Doğuşu, İmamet Anlayışı ve Kolları
Derse başlamadanZihin açma duası
قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي ﴿٢٥﴾ وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي ﴿٢٦﴾ وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِي ﴿٢٧﴾ يَفْقَهُوا قَوْلِي ﴿٢٨﴾
Kâle rabbi'şrah lî sadrî · Ve yessir lî emrî · Vahlul ukdeten min lisânî · Yefkahû kavlî
(Mûsâ) dedi ki: Rabbim, göğsümü genişlet; işimi bana kolaylaştır; dilimdeki düğümü çöz, ki sözümü anlasınlar.
وَقُل رَّبِّ زِدْنِي عِلْمًا ﴿١١٤﴾
Ve kul rabbi zidnî ilmâ
Ve de ki: Rabbim, ilmimi artır.
Tâhâ 20/25-28 ve 20/114 · Arapça metin: Tanzil Projesi · Kıraat: Mahmûd Halîl el-Husarî (Al Quran Cloud; yalnız Dinle'ye basınca çalınır)
Bu sayfada
Kısaca
Hz. Ali'yi ümmetin en faziletlisi sayan bir mezhep, aynı zamanda Hz. Ebû Bekir ile Ömer'in hilâfetini nasıl meşru görebilir? Zeydiyye bu soruyu "efdâl varken mefdûl" ilkesiyle çözer ve Şîa'nın en mutedil hattını kurar. DHBT-MBSTS ve ÖABT'de bu konudan 6 soru çıkmıştır; öne çıkan başlıklar imamet anlayışı, Râfızî ayrışması ve Mu'tezile ile ilişkidir.
Sınavda en çok sorulanlar
- Zeydiyye, Mu'tezile'nin tevhid ve adl anlayışını büyük ölçüde paylaşır. Büyük günah konusunda ise kendine özgü bir görüşe sahiptir: günahkâr, günahı ölçüsünde ceza çektikten sonra azaptan kurtulur. 2022 DHBT
- Zeydiyye'de imamet, Hz. Hasan ile Hz. Hüseyin'in soyundan gelen ve uygun vasıfları taşıyan birinin açık davetiyle kurulur; bu davet sahibine uymak gerekir. Bu anlayışta Hz. Ali en faziletli, ardından Hz. Hasan ile Hz. Hüseyin gelir. 2015 MBSTS
- İmamın Kureyş soyundan gelmesi gerektiğini benimseyen Zeydiyye, bu şartı İmâmiyye ile birlikte savunur. 2023 MBSTS
- Zeydîlerin ilk iki halifeyi meşru sayması, bazı mezhepler tarihi araştırmacılarının onları Şîa dışında değerlendirmesine yol açmıştır. 2024 ÖABT-İHL
- Râfızî adı, Zeyd b. Ali'den Hz. Ebû Bekir ile Ömer hakkında ayrılanlara verilmiştir. 2020 DHBT
- Zeydiyye'ye göre imamet için ilim ve takva sahibi olmak esastır; bu ilim kesbîdir, yani öğrenmekle kazanılır. 2021 MBSTS
Konu anlatımı
Zeydiyye adı ve doğuşu
Zeydiyye, Hz. Hüseyin'in torunu Zeyd b. Ali'ye nisbet edilen itikadî-siyasî bir mezheptir. Zeyd b. Ali, babası Ali Zeynelâbidîn'den fıkıh ve hadis okudu; ağabeyi Muhammed el-Bâkır'dan da ders aldı. Medine'de kalmakla yetinmeyip Kûfe, Basra ve Dımaşk gibi ilim merkezlerini dolaştı. Basra'da bulunduğu sırada Mu'tezile'nin öncüsü Vâsıl b. Atâ ile görüşüp onun fikirlerini yakından tanıdı; bazı görüşlerini benimsedi, bazılarına karşı çıktı.
Kavram: Zeydiyye — Hz. Hüseyin'in torunu Zeyd b. Ali'ye (Ali Zeynelâbidîn'in oğlu) bağlı olan; Hz. Ebû Bekir ile Ömer'in hilâfetini geçerli sayan ve mutedil tutumuyla öne çıkan Şiî-itikadî mezhep.
Zeyd b. Ali'nin yaşadığı dönem, Kerbelâ sonrası Emevî karşıtlığının ve Hz. Ali soyuna bağlılığın güçlendiği bir dönemdi. Kûfe'deki Hz. Ali taraftarları, Emevî iktidarına karşı bir çıkış yolu arıyordu. Zeydiyye, Zeyd b. Ali'nin bu siyasî mirası etrafında şekillendi ve Şîa içindeki ilk mezhepleşme hareketlerinden biri oldu. Zeydîlerin Hz. Ebû Bekir ile Hz. Ömer'in hilâfetini kabul etmeleri ve Ehl-i Sünnet'e yakın duruşları, kimi mezhepler tarihi araştırmacılarının onları Şîa dışında saymasına yol açmıştır. 2024 ÖABT-İHL
Zeyd b. Ali'nin isyanı ve Râfızî ayrışması
Zeyd b. Ali, Kûfeliler'in ısrarlı daveti üzerine Emevî Halifesi Hişâm b. Abdülmelik'e karşı ayaklandı. Biat edenlerin sayısı başlangıçta 15.000'e yakın gösterilse de çatışma anında yanında yaklaşık 218-500 kişi kaldı. Kûfeliler daha önce dedesi Hz. Hüseyin'i de yalnız bırakmıştı; bu durum Zeyd'in başarısızlığında belirleyici oldu.
İsyan öncesinde bazı taraftarlar Zeyd'e, Hz. Ebû Bekir ile Ömer hakkında ne düşündüğünü sordu. Zeyd, atalarının ağzından bu iki halife hakkında kötü hiçbir şey işitmediğini söyledi. Bu cevabı kabul etmeyen grup biatını bozarak ayrıldı. Zeyd onlar için "rafaztümûnî" yani "beni terk edip gittiniz" ifadesini kullandı; ayrılanlara Râfızîler, Zeyd'in yanında kalanlara Zeydîler denildi. 2020 DHBT
Kavram: Râfıza / Râfızîler — Zeyd b. Ali'ye biat ettikten sonra, Hz. Ebû Bekir ile Ömer hakkında kötü söz söylemeyi kabul etmediği için onu terk eden ve daha sonra Ca'fer es-Sâdık çevresinde toplanan grup. Sözlükte "terk edenler" anlamına gelir.
Zeyd b. Ali 2 Safer 122 (7 Ocak 740) tarihinde Kûfe'de öldürüldü. Onun şehâdeti, Emevî idaresine karşı öfkeyi ve Ali evlâdı davasını büyüttü. Horasan'a kaçan oğlu Yahyâ da 125/743'te Cûzcân'da öldürüldü; Zeyd'in ayaklanması ve öldürülmesi Emevîlere duyulan öfkeyi büyüttü; bu da Emevî yönetiminin çöküşünü ve Abbâsîlerin iktidara gelişini kolaylaştırdı.
İmamet anlayışı
Zeydiyye'ye göre imam, müslüman toplumu yönetmek üzere ortaya çıkan kişidir. Bu konudaki temel görüşleri şöyle sıralanır:
- Resûlullah'tan sonra ümmet içinde en üstün kişi Hz. Ali b. Ebû Tâlib kabul edilir; oğulları Hz. Hasan ile Hz. Hüseyin de onun ardından gelir.
- Zeydîlerde Hz. Ali'den sonra imamet, Hz. Hasan ile Hz. Hüseyin'in soyundan gelen ve aranan nitelikleri taşıyan kişinin açık davetiyle kurulur; bu davet sahibine itaat edilmesi gerekir. Hz. Ali faziletçe en öndedir, onu Hz. Hasan ile Hz. Hüseyin izler. 2015 MBSTS
- Zeydîlere göre imamın Kureyş soyundan gelmesi gerekir; bu soy Hz. Ali ile Hz. Fâtıma'nın çizgisiyle somutlaşır. 2023 MBSTS
- İmamda ilim, fazilet, takvâ, cesaret ve cömertlik aranır. İlim kesbîdir, yani kişinin öğrenmekle elde ettiği bilgidir; insan ictihad derecesine erişerek imâmete lâyık hâle gelir. 2021 MBSTS
- Zeydiyye, İmâmiyye'deki nas ve tayin, masumiyet, takıyye, bedâ ve gaybet inançlarını kabul etmez. İmam masum değildir; günah işlemekten korunmuş bir yapıya sahip olduğu ileri sürülemez.
Önemli: Zeydiyye "efdâl varken mefdûl" ilkesini benimser. Hz. Ebû Bekir ile Ömer'in halifeliği, Hz. Ali daha faziletli bulunsa da geçerli kabul edilir. Rivayete göre Zeyd b. Ali, Hz. Ebû Bekir'in halife seçilmesini o günün şartlarında kargaşayı önleyen ve toplumu birleştiren isabetli bir tercih olarak görmüştür.
Bu anlayış, Zeydiyye'yi İmâmiyye'den keskin biçimde ayırır. İmâmiyye nas ve tayine dayanır, on iki imamı masum kabul eder ve ilk iki halifenin hilâfetini meşru saymaz. Zeydiyye ise hem Hasan hem Hüseyin soyunu imâmete açık tutar; İmâmiyye'de imamet çizgisi Hüseyin soyundan devam eder.
Mu'tezile ile ilişkisi
Zeydiyye itikadî konularda Mu'tezile'ye yakın durur. Mu'tezile'nin temel ilkelerinden tevhid, adl, va'd ve vaîd ile emir bi'l-ma'rûf nehiy ani'l-münker ilkelerini benimser. Emir bi'l-ma'rûf ilkesi Zeydîler için özellikle zalim yönetime başkaldırının da dayanağıdır (Âl-i İmrân, 3:104).
Dikkat: Mu'tezile'nin benimsediği esaslardan biri olan el-menzile beyne'l-menzileteyn, büyük günah işleyen kişiyi iman ile küfür arasında ayrı bir konumda kabul eder. 2022 DHBT Zeydiyye büyük günah işleyen kişinin günahı kadar ceza çekip sonra azaptan kurtulacağını söyler; bu noktada Hâricî, Mu'tezilî ve Mürciî görüşlerden ayrılır.
Zeydiyye'nin önde gelen âlimlerinden Kāsım b. İbrâhim er-Ressî de Mu'tezile'den etkilenmiş, fakat menzile beyne'l-menzileteyn konusunda onlara katılmamıştır. Ressî, halku'l-Kur'an tartışmalarında da Kur'an'ı mahlûk olarak nitelemekten kaçınmış, mihne uygulamasını benimsememiştir. Fıkıh sahasında ise Zeyd b. Ali'nin görüşleri Sünnî mezheplere yakındır; Ressî de fıkıhta Hanefî âlimlerinin etkisinde kalmıştır.
Kolları ve tarihi
Zeyd b. Ali'nin vefatının ardından taraftarları farklı fırkalara ayrıldı. Erken dönemin öne çıkan üç kolu şunlardır:
| Kol | Nisbesi | Ayırt edici eğilim |
|---|---|---|
| Cârûdiyye | Ebü'l-Cârûd Ziyâd b. Münzir | İmametin Hz. Ali için nas ile belirlendiğini savunur; Hz. Ebû Bekir ile Ömer'i tekfir eder. |
| Süleymâniyye (Cerîriyye) | Süleyman b. Cerîr | İlk iki halifeyi meşru görür; imamın şûra/seçimle belirlenmesini esas alır. |
| Bütriyye (Sâlihiyye) | Kesîr en-Nevâ / Hasan b. Sâlih | İlk iki halifeyi benimser; Zeydiyye içinde mutedil çizgide yer alır. |
Not: Bu erken kolların ayrıntılı görüşleri bazı kaynaklarda farklı aktarılabilir. Sınav açısından asıl dikkat edilecek nokta, üçünün de Zeyd b. Ali'ye dayanması ve Zeydiyye'nin genel olarak mutedil bir çizgide kalmasıdır.
Zeydîlik zamanla bölgesel imamlıklar üretti:
| Bölgesel kol | Öne çıkan isim | Bölge / dönem |
|---|---|---|
| Taberistan Zeydîleri (Aleviyye) | Hasan b. Zeyd (Dâî-i Kebîr) | 250/864'te Taberistan'da bağımsız Zeydî devleti kurdu. |
| Nâsıriyye | Hasan el-Utrûş (en-Nâsır-Lilhak) | Deylem-Gîlân'da faaliyet yürüttü; 301/914'te devleti yeniden kurdu. |
| Kāsımiyye | Kāsım b. İbrâhim er-Ressî (vefatı: 246/860) | Zeydî imamların on yedincisi kabul edilir; kelâm ve fıkıhta otoritedir. |
| Hâdeviyye | Hâdî-İlelhak Yahyâ b. Hüseyin | 280/893'te Yemen'e geldi; 284/897'de Sa'de'de imâmetini ilân edip biat aldı, Yemen Zeydî imâmetini böylece kurdu. |
Hasan b. Zeyd "Dâî-i Kebîr", kardeşi Muhammed b. Zeyd "Dâî-i Sagīr" olarak anılır. Hasan el-Utrûş ise Deylem halkı arasında İslâmlaştırma faaliyeti yürütmüş ve çok sayıda mescid inşa ettirmiştir.
Bugün Zeydîlik
Taberistan, Deylem ve Gîlân'daki Zeydîlik, Safevîler döneminde İmâmiyye Şiîliği'ne dönüşerek XVI. yüzyılda bölgede ortadan kalktı. Buna karşılık Yemen'de Hâdî-İlelhak tarafından kurulan Zeydî imâmeti yaklaşık on asırdan fazla devam etti. Günümüzde Zeydîler büyük oranda Yemen'de yaşar; Zeydiyye, Şîa'nın en mutedil fırkası olarak anılır.
Şîa'nın doğuşu ve ilk fırkalar için Akaid ve Kelam: İlk Fırkalar sayfasına da bakabilirsin.
Karıştırılanlar
- Zeydiyye – İmâmiyye: Zeydiyye ilk iki halifeyi meşru görür, imamı masum saymaz ve nas-tayin şartı aramaz. İmâmiyye ilk iki halifeyi reddeder, masum on iki imama inanır.
- Râfıza – Zeydiyye: Râfıza, Zeyd b. Ali'yi terk eden ve ilk iki halifeyi reddeden gruplardır. Zeydiyye ise Zeyd'in çizgisinde kalanlardır.
- Efdâl-mefdûl – nas ve tayin: Efdâl-mefdûl, daha üstünü varken daha az üstünün imam olmasına cevaz vermektir. Nas ve tayin ise imamın doğrudan belirlendiği inancıdır.
- Zeydiyye – İsmâiliyye: Zeydiyye, imamı masum saymayan ve nas-tayine bağlamayan mutedil bir imamet anlayışına sahiptir; İsmâiliyye bâtınî te'villere dayanan yedi imam anlayışını benimser.
- Râfıza – İmâmiyye: Râfıza adı önceleri Zeyd'i terk edenler için kullanılırken daha sonra İmâmiyye'yi eleştirmek için de kullanılmıştır.
Kendini yokla
Zeydiyye, Mu'tezile'nin beş esasından hangisini benimsemez?
el-Menzile beyne'l-menzileteyn.Zeyd b. Ali'den ayrılan gruba ne ad verilmiştir ve ayrılış sebebi nedir?
Râfızîler; ilk iki halifeyi meşru saymadıkları için Zeyd'i yalnız bırakan topluluktur.Zeydiyye'ye göre imam olacak kişide aranan temel şartlar nelerdir?
Ali-Fâtıma soyundan gelmek, ilim, fazilet, takvâ, cesaret ve cömertlik; imâmetini ilân edip davette bulunmak.Yemen'deki Zeydî imâmetinin kurucusu kimdir ve bu kola ne ad verilir?
Hâdî-İlelhak Yahyâ b. Hüseyin; Hâdeviyye.Kendini dene: 6 soru
Konu anlatımına göre hazırlanmış özgün sorular. Bir şıkka dokun, cevap ve açıklama hemen açılır; sonuçların bu tarayıcıda saklanır.
1. Zeyd b. Ali'ye biat ettikten sonra onu terk eden gruba verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap B. Zeyd b. Ali'den, Hz. Ebû Bekir ile Ömer hakkında kötü söz söylemeyi kabul etmediği için ayrılan gruba Râfızîler denilmiştir. Diğer adlar Zeydiyye'nin farklı kol veya bölgesel oluşumlarıdır.
2. Zeydiyye'nin Mu'tezile'den benimsediği ilkeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?
Cevap C. Zeydiyye, Mu'tezile'nin tevhid, adl, va'd ve vaîd ile emir bi'l-ma'rûf nehiy ani'l-münker ilkelerini benimser. Bedâ, takıyye, masumiyet ve gaybet ise Zeydiyye'nin kabul etmediği İmâmiyye inançlarındandır.
3. Zeydiyye'ye göre büyük günah işleyen kişinin âhiretteki durumu nasıldır?
Cevap A. Zeydiyye, büyük günah işleyen kişinin günahı ölçüsünde ceza çektikten sonra azaptan kurtulacağını söyler. Bu görüş, Mu'tezile'nin el-menzile beyne'l-menzileteyn anlayışından farklıdır.
4. Zeydiyye'ye göre imam olacak kişide aşağıdaki niteliklerden hangisi aranmaz?
Cevap E. Zeydiyye imamda ilim, fazilet, takvâ, cesaret ve cömertlik arar; ancak masumiyeti kabul etmez. İmamın günah işlemekten korunmuş olduğu görüşünü reddeder.
5. Zeydiyye'nin erken dönem kollarından hangisi, ilk iki halifeyi meşru görür ve imamın şûra/seçimle belirlenmesini esas alır?
Cevap D. Süleymâniyye (Cerîriyye), ilk iki halifeyi meşru görür ve imamın şûra/seçimle belirlenmesini esas alır. Cârûdiyye ise ilk iki halifeyi tekfir eder.
6. Aşağıdakilerden hangisi Zeydiyye ile İmâmiyye'nin imâmet anlayışı arasındaki farklardan biridir?
Cevap C. Zeydiyye ilk iki halifeyi meşru görür; İmâmiyye meşru saymaz. Diğer ifadelerdeki bilgiler ters veya yanlıştır.
2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı
Son güncelleme: