Akaid ve Kelam: 5 dakikada tekrar
Her konuda sınavda en çok sorulan bilgiler tek sayfada. Sınavdan önceki gün ya da yolda hızlı tekrar için; konu adına dokununca ayrıntılı anlatım açılır.
Kelam ilminin tanımı, konusu, amacı, isimleri, kaynakları ve doğuşu
- Kelam ilmi; Peygamber’in vefatı, iç ihtilaflar, fetihler ve tercüme faaliyetleri sonucu doğmuştur; ekonomik sıkıntılar doğrudan etken değildir. 2016 MBSTS · 2021 ÖABT-İHL · 2023 ÖABT-İHL
- Kelamın merkezî konumu; Allah’ı merkezî konu alması, inanç esaslarını savunması, din ilimlerine dayanak oluşturan ilkeleri koyması ve dünya ile âhiret mutluluğunu amaçlamasıyla açıklanır; yalnız Kur’an’a dayanmaz. 2014 DHBT
- Kelamın üçlü konu tasnifi usûl-i selâsedir: ilâhiyyât, nübüvvât ve sem‘iyyât. 2020 DHBT
- Kesin naslarla sabit iman esaslarına mesâil, bunlara ulaştıran araç/öncüllere vesâil denir; sabiteler mesâildir. 2024 ÖABT-DKAB
- Usûlü’d-din kelamı, fürûu’d-din fıkhı ifade eder. 2017 MBSTS
- Kelamın amaçları arasında “akıl yürütmenin kurallarını ve yöntemlerini öğretmek” yer almaz; bu, mantığın işidir. 2022 ÖABT-DKAB
- Fetihlerle başka din ve kültürlerle karşılaşma, hüsün-kubuh, sudûr, rü’yetullah ve cevher gibi tartışmaları kelamın gündemine taşımıştır. 2024 ÖABT-İHL
- Kelama yöneltilen eleştiriler; İslâm’ı yeni fikirlere karşı savunmakta yetersiz kalması, ihtilafı derinleştirmesi, filozofları taklit etmesi ve şüphe yaratarak dinî-ahlâkî hayatı zayıflatmasıdır. Kelama, pratik sorunlarla fazla uğraştığı için değil; tersine soyut teorilere dalıp halkın ihtiyacından koptuğu için eleştiri yöneltilmiştir. 2024 ÖABT-DKAB
- Kelam, akıl yürütme yöntemine dayandığı için nazar ve istidlâl ilmi diye de anılır. 2022 DHBT
- Kader, hilâfet, iman-amel ilişkisi ve insan fiillerinin yaratılması, arka planında siyasî ve sosyal olayların bulunduğu kelam konularıdır. 2015 MBSTS
- Kelam tartışmalarının en erken ortaya çıkanlarından biri mürtekib-i kebîre (büyük günah işleyenin imandaki yeri) meselesidir; bu meselenin gündeme gelmesinde Cemel Savaşı belirleyici olmuştur. 2023 MBSTS · 2023 ÖABT-İHL
- Gazâlî, “fıkıh gıda ise kelam ilaç gibidir” diyerek kelamı herkesin her an ihtiyaç duyduğu bir ilim değil, gerektiğinde ve gerektiği kadar başvurulan bir ilim olarak tarif eder; bu benzetme kelamın fıkhı içine alan küllî bir ilim olduğunu anlatmaz. 2016 DHBT
- Kelama yöneltilen eleştiriler; İbn Teymiyye gibi Selefî âlimlerden, İbn Rüşd gibi filozoflardan ve İmam Şâfiî ile Mâlik b. Enes gibi erken dönem fakihlerinden gelmiştir. 2023 ÖABT-İHL
- Gazâlî’ye göre kelam, diğer ilimlerin dayandığı esasları belirlediği için küllî bir ilimdir. 2015 ÖABT-DKAB · 2024 MBSTS
- Gazâlî’nin kelamcılara yönelttiği temel eleştiri, cevher-araz gibi konulara dalıp asıl görev olan akideyi savunmaktan uzaklaşmalarıdır. 2022 DHBT
İlk fırkalar
- Hâricîler; tahkîmi reddettikleri için Muhakkime, Harûrâ'da toplandıkları için Harûriyye, canlarını Allah yolunda sattıklarını söyledikleri için Şurât, dinden okun yaydan çıkışı gibi çıktıkları ithamıyla da Mârika diye anılır. 2020 ÖABT-İHL
- Büyük günah işleyenin dünyadaki durumu konusunda Hâricîler dinden çıktığını, Mürcie ise mümin kalıp âkıbetin Allah'a kaldığını savunur. 2017 MBSTS
- Hâricîlik içinde aşırı grup Ezârika, en ılımlı grup İbâzıyye'dir. 2019 ÖABT-İHL
- Hâricîlere göre halife seçimle gelir, Kureyş şartı aranmaz; zalim yönetici azledilir. 2016 DHBT · 2024 ÖABT-DKAB
- İbâzıyye; Ehl-i Da've, Kaade, Vehbiyye gibi adlarla anılır, Uman ve Kuzey Afrika'da yaşar, büyük günah işleyeni nimet küfrüne düşmüş muvahhid sayar. 2022 ÖABT-DKAB · 2023 ÖABT-DKAB
- Hâricîler kendileri gibi düşünmeyenleri tekfir edip öldürmeyi caiz görmüştür. Sahabî Habbâb b. Eret'in oğlu Abdullah'ın, Hz. Ali hakkında olumsuz konuşmadığı için Hâricîler tarafından hanımıyla birlikte öldürülmesi buna örnektir. 2021 ÖABT-DKAB
- Hâricîlerin tekfirci tutumuna karşı ameli imandan ayıran ve kimseyi ameli yüzünden kâfir saymayan uzlaşmacı söylem Mürcie'ye aittir. 2015 MBSTS
- Mürcie, cemaat içinde bölünmeyi ve birbirini kâfir ilan etme olaylarını engellemeye çalışır. 2020 ÖABT-DKAB
- Amelin imana karıştırılmaması ve imanî statü hakkında kesin hükümden kaçınma düşüncesi irca kavramıyla ifade edilir. 2022 ÖABT-DKAB
- Mürcie'ye göre amel imandan bir cüz değildir, iman artmaz eksilmez ve bütün müminler imanda eşittir. 2014 DHBT · 2018 DHBT
- İmamın Kureyş'e mensup olması gerektiğini savunanlar arasında İmâmiyye ve Zeydiyye bulunur; Hâricîler bu şartı kabul etmez. 2023 MBSTS
- Şiî inancın yaygın olduğu İran'da okunan ezanda, Hz. Ali'nin Allah'ın velisi olduğuna şahitlik eden "eşhedü enne aliyyen veliyyullah" ibaresi de yer alır. 2021 ÖABT-İHL
- İlk dört halifenin meşruiyeti konusunda İmâmiyye yalnızca Hz. Ali'yi meşru halife sayar; Zeydiyye ise Hz. Ali'yi en faziletli saysa da ondan önceki iki halifenin, Hz. Ebû Bekir ile Hz. Ömer'in halifeliğini geçerli bulur. 2022 MBSTS
- İmâmiyye bedâyı (Allah'ın ilminde değişme), ismeti (imamların günahtan korunmuşluğu) ve takıyyeyi (tehlikede inancı gizlemeyi) kabul eder; mefdûlün imâmetini, yani daha faziletli biri dururken daha az faziletli birinin imam olmasını caiz görmez. 2020 ÖABT-İHL
- Şîa, Hz. Ali'nin imâmetine delil olarak Gadir-i Hum (Veda Haccı dönüşünde Hz. Peygamber'in yaptığı konuşma) ve Kırtas (Hz. Peygamber'in hastalığında yazdırmak istediği yazı) olaylarını kullanır. 2020 ÖABT-İHL · 2021 ÖABT-İHL
- Zeydiyye, ilk iki halifeyi meşru görmesi ve mutedil tavrı sebebiyle bazı araştırmacılarca Şîa dışında değerlendirilir. 2024 ÖABT-İHL
- Şîa'ya göre Gadir-i Hum'daki konuşmanın konusu, Hz. Peygamber'den sonra kimin halife olacağıdır. 2024 ÖABT-İHL
- Ölümden sonra dünyaya dönüş inancı rec'at kavramıyla ifade edilir. 2019 ÖABT-İHL
- Hulûl (Allah'ın insana girmesi), tenâsüh (ruhun bedenden bedene geçmesi), bedâ ve rec'at gibi inançlar, bir Şiî grubun gulat (Hz. Ali'yi ve imamları aşırı yücelten uç kol) sayılmasının başlıca gerekçeleridir. 2024 ÖABT-İHL
- Bahâilik ve Kadiyânîliğin ortaya çıkışında ortak etkili olan inanç mehdi beklentisidir. 2022 ÖABT-DKAB
- Şiî mezhepler, ilk iki halifenin imâmetinin geçersizliği konusunda ittifak etmez; Zeydiyye onları meşru görür. 2019 ÖABT-DKAB
- İmâmiyye'ye göre imamın meşruiyeti halktan biat almakla değil, nas ve tayinle gerçekleşir. 2024 DHBT
- Allah'ın ilim ve iradesinde değişme olabileceği iddiası bedâ kavramıyla anılır; Sünnîler bunu reddeder. 2019 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT
- Ca'fer es-Sâdık'ın oğlu İsmâil'in vefatı üzerine imâmetin Mûsâ el-Kâzım'a geçmesi bedâ ile açıklanmıştır. 2024 MBSTS
Kaderiyye, Cebriyye, Müşebbihe, Selef ve Ebû Hanîfe
- İnsanın fiillerinde tamamen özgür olduğunu ve fiillerini kendisinin yarattığını savunan ekol Kaderiyye'dir; ilk dönemde bu ekolün öne çıkan iki adı Ma‘bed el-Cühenî ile Gaylân ed-Dımaşkī olarak kaydedilmiştir. 2019 ÖABT-İHL · 2022 ÖABT-DKAB
- "Allah her şeyin yaratıcısıdır" (Zümer 39:62) âyeti karşısında kul fiillerinin de Allah tarafından yaratıldığını kabul etmeyen asıl ekol Kaderiyye'dir. 2020 DHBT
- İlk dönemde hür iradeyi savunan Ma‘bed el-Cühenî ile mutlak cebri savunan Cehm b. Safvân zıt çizgilerin iki sembol ismidir. 2020 ÖABT-DKAB
- Cebriyye insanı iradesiz bir yaprak gibi görmekle tanınır; bu yaklaşım "Allah yazar, biz yaşarız" türü teslimiyetçi bir kader anlayışına dayanır; Emevî yöneticileri de iktidarlarını meşrulaştırmak için bu tür bir kader savunmasına başvurmuştur. 2015 MBSTS · 2022 DHBT
- Cebriyye'ye yöneltilen eleştirilerde teklifin, ilâhî adaletin ve ceza-mükâfatın anlamsızlaşması öne çıkar; Allah'ın ezelî ilmi bu eleştirilerin konusunu oluşturmaz. 2024 DHBT
- Cehmiyye, Müşebbihe ve Mücessime'ye tepki olarak doğan, sıfatları ve rü'yetullahı inkâr eden, bu yüzden Muattıla diye anılan fırkadır. 2024 MBSTS
- Cehmiyye'ye göre cennet ve cehennem fânidir; bunu savunurken Allah'ın bekā sıfatını ve "Âhir" ismini merkeze alır. 2020 MBSTS · 2022 ÖABT-DKAB
- Selefiyye müteşâbihlerde te'vil yolunu değil, ifadeleri tasdik edip anlamı Allah'a bırakmayı benimser; bu tavır tasdik, imsak, sükût ve keff kavramlarıyla özetlenir; anlamı Allah'a havale etmeye ise tefvîz denir. 2019 MBSTS · 2021 ÖABT-İHL · 2022 DHBT
- "Allah'ın eli" gibi haberî ifadeleri olduğu gibi kabul edip mahiyetini araştırmamak Selef/ashâbü'l-hadîs tavrıdır. 2014 DHBT
- "Gerçek mânasını ancak Allah bilir" (Âl-i İmrân 3:7) ilkesi, vech, istivâ, ayn gibi ifadeleri yorumlamayan Selefiyye ile ilişkilidir. 2019 ÖABT-DKAB
- Selef âlimlerinin uzak durduğu şey özellikle müteşâbih âyetlerin yorumlanmasıdır; hurûf-ı mukattaa ve haberî sıfatlar da buna dahildir. 2022 MBSTS
- Ehl-i sünnetin sistemleşmiş mezheplerden önceki ilk temsilcilerini niteleyen kavram Selef'tir. 2022 DHBT
- Selefî çizgide anılan müteahhir dönemin en önemli ismi İbn Teymiyye'dir; o, akıl ile nakil çatışınca aklı esas alıp nakli te'vil etme fikrine, özellikle haberî sıfatların mahiyeti konusunda karşı çıkar. 2016 DHBT · 2016 MBSTS
- Ebû Hanîfe kaderi cebrî okumaz; anne karnında bir kişinin kâfir mi mümin mi olacağının belirlendiği türünden sözler ona ait değildir. 2017 MBSTS
- Ebû Hanîfe, ameli imandan bir cüz saymadığı için ircâ fikrine yakın görülmüştür. 2014 ÖABT-DKAB
- Müşebbihe kurucusu belli olmayan, belli bir görüş etrafında toplanan ekollerin örneğidir; Allah'ı insan şeklinde ve mekânda oturan bir varlık gibi tasavvur edenleri kapsar. 2020 MBSTS · 2023 ÖABT-İHL
Mutezile
- Büyük günah işleyen kişi iman ile küfür arasında üçüncü bir konumda kabul edilir; bu kabul el-menzile beyne'l-menzileteyn ilkesine dayanır. 2018 MBSTS · 2023 ÖABT-DKAB
- Mutezile'nin tevhid esasına göre Allah'a zâtının dışında ezelî sıfat nisbet edilmez; çünkü bu, birden çok kadîm varlığın kabulü (teaddüd-i kudemâ) anlamına gelir. Ehl-i Sünnet bu görüşe ta'tîl (sıfatları işlevsiz bırakma) adını verir. 2017 MBSTS · 2018 ÖABT-DKAB · 2020 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT
- Mutezile'nin adalet esasına göre iyilik ve kötülük akılla bilinir, Allah'ın kulları için en uygun olanı yaratması (salah-aslah) O'na gereklidir, kul fiilini kendisi yaratır ve haram rızık sayılmaz. 2016 DHBT · 2018 DHBT · 2018 MBSTS · 2018 ÖABT-DKAB · 2019 ÖABT-İHL · 2020 DHBT · 2021 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT
- Va'd ve vaîd esası: tövbesiz ölen büyük günahkâr ebedî cehennemdedir; Ehl-i Sünnet'in büyük günah bağışlama ve şefaat anlayışı reddedilir. 2017 MBSTS · 2022 ÖABT-İHL
- Mutezile'ye muhaliflerinin verdiği isimlerden biri Seneviyye/Mecûsîlik'tir; gerekçesi iyiliği Allah'a, kötülüğü insana nisbet etmeleridir. 2023 ÖABT-DKAB · 2024 ÖABT-DKAB
- Mihne sürecinde halku'l-Kur'ân'ı kabul etmeyen ve direnişin sembolü olan isim Ahmed b. Hanbel'dir. 2022 DHBT
- Mutezile, Abbasîler döneminde Basra ve Bağdat kollarına ayrılmıştır. 2022 DHBT
- Mutezile'nin beş esası tevhid, adalet, va'd ve vaîd, el-menzile beyne'l-menzileteyn ve emir bi'l-ma'ruf nehiy ani'l-münker'dir; bunlardan adalet ile va'd ve vaîd en çok öne çıkan iki esastır. 2018 DHBT · 2022 MBSTS
- Zeydiyye Mutezile'ye yakındır ancak el-menzile beyne'l-menzileteyn esasını benimsemez. 2022 DHBT
- Mutezile vahyi bütünüyle reddetmez; ibadet şekilleri ancak vahiyle bilinir. 2015 MBSTS · 2020 DHBT
- Mihne ve baskı uygulamaları Mutezile'nin olumlu katkılarından sayılmaz. 2023 MBSTS
- Mutezile'nin doğuşunda Emevîler'in cebrî söylemlerine karşı irade hürriyetini savunmak etkili olmuştur. 2019 ÖABT-DKAB
Eş'arîlik
- Eş'arîliğin kurucusu Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'dir; kelâma dair eseri, "el-İbâne an usûli'd-diyâne" adını taşır. 2020 DHBT
- Eş'arîler, tekvîni (yaratma sıfatını) sübûtî sıfatların sekizincisi saymaz; tekvîn müstakil ve ezelî bir sıfat olarak Mâtürîdîler tarafından kabul edilir. 2018 MBSTS
- Eş'arîler, Allah'ın ahirette görülebileceğini kabul eder; rü'yetullahı inkâr eden bir kelamcı Eş'arî olamaz. 2019 ÖABT-DKAB
- Eş'arîlere göre imanda istisna yapılır; "İnşallah müminim" denir. 2018 MBSTS
- Eş'arîlere göre Allah'ı bilmenin farz olması (marifetullahın vücubu) akılla değil vahiyle sabit olur; ayrıca Allah, kulun gücünün yetmediği bir yükümlülüğü de kula yükleyebilir. 2019 MBSTS
- Eş'arî ve Mâtürîdîlerin ortak görüşü: büyük günaha düşen kişi imandan çıkmış sayılmaz. 2019 MBSTS
- Eş'arîler, hüsün-kubuhun (fiillerin iyi ya da kötü oluşunun) nakille, yani vahiyle bilindiğini savunur; bir şey emredildiği için iyi, yasaklandığı için kötü olur. 2021 MBSTS
- Kādî Abdülcebbar Mu'tezile kelâmcısıdır, Eş'arî geleneğine mensup değildir; Ebü'l-Muîn en-Nesefî ise Mâtürîdî âlimdir, bu yüzden Eş'arî görüşlerini kendi kaynaklarından öğrenmek isteyen biri onun eserlerine başvurmaz. 2021 MBSTS · 2023 MBSTS
- Eş'arîler, Allah'ın kendi mülkünde dilediğini yapmasını zulüm saymaz; Allah'a hiçbir şey vacip kılınmaz. 2023 ÖABT-DKAB
- Eş'arî geleneğin ikinci kurucusu sayılan Bâkıllânî, inikâs-ı edille ilkesini savunur: bir delil çürütülürse o delille ispatlanmak istenen hüküm de geçersiz olur. 2020 ÖABT-İHL
- Eş'arîlere göre iyilik ve kötülüğün belirleyicisi ilâhî iradedir; akıl bu konuda vahye muhtaçtır. 2014 DHBT
- Eş'arîler imanı kalp ile tasdikten ibaret sayar; dil ile ikrarı ve ameli imanın parçası kabul etmez. 2018 ÖABT-DKAB
- Eş'arîlere göre ismet (peygamberin günahtan korunmuş olması), Allah'ın peygamberde itaati yaratıp masiyeti yaratmaması demektir; bu yorum peygamberin iradesini devre dışı bırakır gibi göründüğü için onu meleğe benzetir. 2020 MBSTS
- Kulların fiillerini Allah'ın yarattığını bütün Eş'arîler kabul eder; ancak kulun kudretinin fiile etkisi konusunda kendi aralarında ayrılırlar (Eş'arî etkisiz görür, Bâkıllânî etkili sayar, Cüveynî fiilin hakiki olarak kula nisbetini savunur). 2014 DHBT · 2015 ÖABT-DKAB
- Eş'arîler, hüsün-kubuh konusunda nakli merkeze alır; Mutezile aklı belirleyici görür. 2017 ÖABT-DKAB
Mâtürîdîlik
- Mâtürîdîliğe göre iman ve İslâm aynı hakikati ifade eder; asıl olan kalp ile tasdiktir, dil ile ikrar ise dünyevî hukuk için gereklidir. 2015 MBSTS · 2023 ÖABT-İHL
- Amel imanın ayrılmaz bir unsuru değildir; iman artmaz ve eksilmez; imanda istisna caiz değildir. 2020 DHBT · 2021 ÖABT-İHL
- Büyük günah işleyen, günahını helal saymadıkça kâfir olmaz; mümin adını korur, günahkâr olur. 2024 DHBT
- Marifetullah aklen vaciptir; vahiy ulaşmayan kimse Allah'ı bilmemekte mazur sayılmaz. 2022 DHBT
- Kul fiili kesb eder, Allah yaratır; cüz'î irade sorumluluğun kaynağıdır; istitaat hem fiilden önce hem fiille birlikte bulunur. 2018 DHBT · 2021 ÖABT-DKAB · 2024 ÖABT-İHL
- Mâtürîdî'nin günümüze ulaşan iki temel eseri: Kitâbü't-Tevhîd ve Te'vîlâtü'l-Kur'ân; tefsir-tevil ayrımı ve dirayet yönü öne çıkar. 2016 DHBT · 2018 DHBT
- el-Mevâkıf, Adudüddin el-Îcî'nin Eş'arî çizgide yazdığı bir kelâm eseridir; Mâtürîdî literatürüne ait değildir. 2021 MBSTS
- Din sabittir, şeriat değişebilir; dünya da terk edilmez, âhirete hazırlık alanı olarak görülür. 2016 MBSTS · 2022 DHBT
Müteahhirûn dönemi, Gazzâlî ve yeni ilm-i kelam
- Kelâm tarihinde Gazzâlî ile mütekaddimûn dönemi kapanır; müteahhirûn döneminin belirleyici niteliği mantık ve felsefenin kelâma dahil edilmesidir. 2016 ÖABT-DKAB · 2019 ÖABT-DKAB
- Müteahhirûn döneminde kelâmın konuları çeşitlenir ve mantık önem kazanır; semiyyât (ahiret gibi vahiyle haber verilen konular) bahislerinin kelâmın merkezine yerleşmesi bu dönemin özelliği değildir. 2020 ÖABT-İHL
- Müteahhirûn döneminin öne çıkan kelâmcılarından biri Fahreddin er-Râzî'dir; Bâkıllânî gibi Eş'arî mezhebinin erken dönem imamları ise mütekaddimûn dönemine aittir. 2017 MBSTS
- Gazzâlî'ye göre bilmek, güç yetirmek ve irade etmek farklıdır; Allah'ın fiili, O'nun irade edip kudretiyle yarattığı şeydir. 2021 ÖABT-DKAB
- Gazzâlî'nin illiyet eleştirisine göre ateş ile pamuk arasındaki ilişki zorunlu değildir; yakma fiilini her an Allah yaratır. 2015 MBSTS · 2018 DHBT · 2024 MBSTS
- Mütekaddimûn döneminde kullanılan "delilin yokluğundan medlûlün yokluğuna hükmetme" yöntemi (bir delil çürütülünce o delille savunulan hükmün de geçersiz sayılması) müteahhirûn döneminde terk edilmiştir. 2023 ÖABT-DKAB
- Yeni ilm-i kelamda inanç esasları (mesâil) değişmeden kalır; açıklama ve ispat yöntemleri (vesâil) çağın ihtiyacına göre yenilenir. 2024 DHBT
- Yeni ilm-i kelam, pozitivizm, Darwinizm ve bilimsel kuramlarla hesaplaşıp bilim-din ilişkisi gibi pratik konulara yönelme ihtiyacından doğmuştur. 2022 ÖABT-İHL · 2024 MBSTS
Bilgi, istidlal yöntemleri ve kelamın varlık anlayışı (cevher, araz, cisim)
- Mâtürîdî'de güvenilir bilgi kaynakları akıl, duyu ve haberdir; kalbe doğan bilgi muteber sayılmamıştır. 2017 MBSTS · 2021 ÖABT-İHL
- Doğrudan zihinde oluşan, delile ihtiyaç duymayan bilgiye bedîhî denir. 2019 MBSTS
- Kıyâsü'l-gâib ale'ş-şâhid, duyulur alandaki hükmü aynı illetle duyu ötesine taşımaktır. 2020 ÖABT-İHL · 2022 ÖABT-İHL · 2024 DHBT
- Sebr ve taksîm, ihtimalleri sıralayıp yanlışları eleyerek tek doğruyu bırakır. 2018 DHBT · 2019 ÖABT-DKAB · 2019 ÖABT-İHL
- Cevher-i ferd, bölünemeyen en küçük parça kabulüdür; âlemin hadisliğini açıklamada kullanılır. 2020 DHBT
- Tafra, cismin sonsuza kadar bölünebileceği kabul edilince hareketin imkânsızlaşması sorununu aşmak için, cismin mesafenin bir kısmını sıçrayarak geçtiğini öne sürer. 2024 ÖABT-İHL
- Teceddüd-i emsal, arazların (cisimlerin gelip geçici niteliklerinin) her an yok olup benzerlerinin yeniden yaratılmasıyla varlığın sürdüğünü anlatır. 2018 DHBT · 2022 MBSTS · 2022 ÖABT-İHL · 2023 ÖABT-İHL
- Kümûn, her şeyin (ağacın tohumda olması gibi) başlangıçta gizli biçimde var olduğunu, yeni yaratılmadığını ve zamanla ortaya çıktığını (zuhur ettiğini) savunan görüştür. 2022 ÖABT-DKAB
- Kelâmcılar duyu verilerini eserden müessire (yaratılmış evrenden yaratıcıya) ulaşmada kullanır; bilgiyi yalnız duyularla sınırlamazlar. 2017 ÖABT-DKAB
İman
- Büyük günah işleyenin durumu, iman-küfür-fısk gibi isimlendirmeleri ve bunların dünya-âhiret hükümlerini inceleyen esmâ ve ahkâm başlığında değerlendirilir. Hâricîler büyük günah işleyeni kâfir, Mürcie mümin, Mutezile iki menzil arasında (fâsık) sayar. 2021 ÖABT-İHL
- Mürcie ve Mâtürîdiyye, ameli imanın varlık şartı saymaz; bu yüzden büyük günah işleyen kişi mümin olma vasfını yitirmez. 2023 ÖABT-DKAB
- Ye's hâlinde iman geçersizdir. Firavun'un boğulurken iman etmesi (Yunus 10:90-91) ve azabı görünce "Allah'a inandık" diyenler (Mü'min 40:84-85) bu meseleye dayanak yapılır. 2018 DHBT · 2019 ÖABT-İHL
- İmanda istisnada Mâtürîdîler kesinliği şart koşar: "İnşallah müminim" demek caiz görülmez. 2020 MBSTS
- Ameli imandan cüz sayanlar imanı tasdik+ikrar+amel şeklinde tanımlar; "iman; kalbin tasdiki, dilin ikrarıdır" tanımını yetersiz bulur. 2014 DHBT
- İcmâlî iman: Kelime-i tevhid veya şehadetle inanılacak esaslara toptan inanmadır; Müslümanlığa girişte yeterli sayılır. 2019 ÖABT-DKAB · 2021 MBSTS · 2023 MBSTS
- Kalp tasdiki imanın özüdür. Hz. Ammâr b. Yâsir'in baskı altında diliyle inkâr etmesine rağmen mümin sayılması (Nahl 16:106) bunu gösterir. 2016 ÖABT-DKAB
Allah'ın varlığının delilleri (isbât-ı vâcib)
- İsbât-ı vâcib, Allah'ın varlığını akıl ve gözlemle temellendirme çabasıdır. 2023 ÖABT-DKAB
- Hudûs: Âlem sonradandır; her sonradan olan bir yaratıcıya muhtaçtır. 2016 DHBT · 2018 DHBT · 2024 MBSTS
- İmkân: Mümkün varlık, var olmak için zorunlu varlığa muhtaçtır. 2019 MBSTS · 2020 ÖABT-İHL
- Nizam ve gaye: Evrendeki ahenk bilinçli bir düzenleyiciyi gösterir. 2018 ÖABT-DKAB · 2020 DHBT · 2024 ÖABT-İHL
- Temânu': Birden çok tanrı varsayımı çatışmaya yol açar; çatışmanın imkânsızlığı Allah'ın birliğini kanıtlar. 2013 ÖABT-DKAB · 2016 DHBT · 2017 ÖABT-DKAB · 2018 MBSTS · 2022 ÖABT-İHL · 2023 MBSTS
- Fıtrat: İnsanda doğuştan Allah inancı vardır. 2014 DHBT · 2020 DHBT · 2020 ÖABT-İHL
- Ontolojik delil: Tanrı kavramının zihinsel çözümlemesinden yola çıkar. 2013 ÖABT-DKAB · 2016 ÖABT-DKAB · 2023 ÖABT-İHL
- İbn Rüşd'ün delilleri: İnâyet ve ihtirâ. 2016 MBSTS · 2017 ÖABT-DKAB · 2020 MBSTS · 2021 ÖABT-DKAB · 2022 ÖABT-DKAB
- Ahlak delili: Kant'la özdeşleşir; erken dönem kelâmında yer almaz. 2020 ÖABT-DKAB · 2022 MBSTS
Allah'ın sıfatları; rü'yetullah ve halku'l-Kur'an tartışmaları
- Halku'l-Kur'an tartışması Allah'ın kelam sıfatıyla ilgilidir; Abbâsî halifesi Me'mun döneminde resmî bir boyut kazanarak Mihne adıyla başlamış, Mutasım ve Vâsık döneminde sürmüştür. 2015 MBSTS
- Ehl-i sünnet, ilahi kelamın ezelî yönünü kelam-ı nefsî kavramıyla ifade eder; harf ve seslerden oluşan lafzî kelam hâdistir. 2021 MBSTS
- Mutezile kelamı araz ve hâdis saydığı için Kur'an'ın mahlûk olduğu sonucuna varır. 2023 ÖABT-İHL
- Halku'l-Kur'an tartışmasının doğuşunda Yahudilikteki Tevrat'ın yaratılmışlığı tartışmaları, Hz. İsa'nın "kelimetullah" sayılması, Yunan felsefesindeki logos düşüncesi ve sıfatların ezelî olup olmadığı meselesi etkili olmuştur. 2024 ÖABT-İHL
- Kelam-ı nefsî ile kelam-ı lafzî ayrımı, halku'l-Kur'an meselesini çözüme kavuşturmak için geliştirilmiştir. 2024 DHBT
- Hristiyanlıktaki Hz. İsa'nın ezelî mi yaratılmış mı olduğu tartışması, halku'l-Kur'an tartışmasıyla benzerlik taşır. 2023 MBSTS
- Mâtürîdîler haberî sıfatlarda te'vile başvurur; örneğin "yed"i kudret olarak anlar. 2015 ÖABT-DKAB
- "İstivâ" kelimesi, zâhirî anlamıyla teşbih ve tecsime yol açma endişesiyle te'vil veya tefvîz edilen haberî ifadelerin tipik örneğidir. 2017 ÖABT-DKAB
- Eş'arîler fiilî sıfatları hâdis kabul eder ve tekvini müstakil saymaz; Mâtürîdîler fiilî sıfatların kaynağı olarak tekvini ezelî sübûtî sıfat kabul eder. 2020 ÖABT-İHL
- Haberî sıfatlarda te'vili benimseyenler arasında Mâtürîdiyye ve Zeydiyye bulunur; Müşebbihe ve Selefiyye te'vile başvurmaz. 2020 DHBT
- Ebû Hâşim el-Cübbâî, sıfatları varlık-yokluk arası üçüncü bir durumla açıklayan ahvâl görüşünü ileri sürmüştür. 2022 MBSTS
- Mâtürîdîler yaratma, diriltme, rızık verme gibi fiilî sıfatları tekvin başlığı altında toplar. 2022 DHBT
- Ef'âl-i ibâd (kulların fiillerini kimin yarattığı) tartışması, doğrudan kudret sıfatının kapsamı ve insanın fiil gücüyle ilişkilidir. 2023 ÖABT-DKAB
- Kader kavramı en fazla ilim sıfatıyla ilişkilidir; her şeyin bilinip takdir edilmesi ilim sıfatına dayanır. 2024 ÖABT-İHL
- Kıyam bi-nefsihî, Allah'ın varlığı için hiçbir sebebe, mekâna veya başka bir varlığa muhtaç olmamasıdır. 2021 ÖABT-DKAB
- Rü'yetullah tartışması ilahi sıfatlar çerçevesinde yürütülür; Ehl-i sünnet âhirette ru'yeti kabul eder, Mutezile reddeder. 2024 DHBT
- Eş'arîler sübûtî sıfatları yedi kabul ederken Mâtürîdîler tekvinle birlikte sekiz sayar. 2013 ÖABT-DKAB
- Tenzih, Allah'ı her türlü eksiklik, âcizlik ve yaratılmışlık özelliğinden arındırmayı ifade eder. 2013 ÖABT-DKAB
- Haberî sıfatlar, Kur'an ve hadiste geçen el, yüz, göz gibi ifadelerdir; bunlar yalnızca nas bildirdiği için Allah hakkında kullanılır, zâhirî anlamlarıyla alınmazlar. 2021 ÖABT-DKAB
- Kıdem, selbî sıfatlardandır ve "varlığının başlangıcı yoktur" anlamına gelir. 2024 ÖABT-DKAB
- Başlangıcı ve sonu olmayan, hiçbir sebebe muhtaç olmayan zorunlu varlık anlatımı kıdem, bekâ, kıyam bi-nefsihî ve muhalefetün li'l-havâdis sıfatlarını işler. 2014 DHBT
- Esmâ-i hüsnâ için en yaygın liste Tirmizî rivayetindeki doksan dokuz isimdir; Kur'an ve hadislerde geçen isimlerin sayısı ise bunu aşar. 2016 MBSTS
- Allah'ın bilmesi, işitmesi ve konuşmasını beşerî niteliklerle açıklama teşbih olarak adlandırılır. 2014 DHBT
- Selbî (zâtî) sıfatlar altıdır: vücûd, kıdem, bekâ, muhalefetün li'l-havâdis, vahdâniyyet ve kıyam bi-nefsihî. 2021 MBSTS
- Şûrâ 42:11'de benzeri bulunmadığı, İhlâs 112:3-4'te dengi olmadığı bildirilerek muhalefetün li'l-havâdis sıfatına işaret edilir. 2014 ÖABT-DKAB
- Kasas 28:88 bekâ; Yâsin 36:82 tekvîn; İhlâs 112:2 kıyam bi-nefsihî sıfatını öne çıkarır. 2021 ÖABT-DKAB
- İhlâs 112:1-2 kıyam bi-nefsihî sıfatını, Şûrâ 42:11 muhalefetün li'l-havâdisi, Kasas 28:88 bekâyı, Tâhâ 20:111 ise hayat sıfatını öne çıkarır. 2024 MBSTS
- Nesefî Akaid'inde Allah'ın cisim, araz, mekân ve zaman ötesi oluşu selbî sıfatlar bağlamında anlatılır. 2017 MBSTS
- Mâide 5:64'te geçen "Allah'ın eli" ifadesi haberî sıfatlara örnektir. 2020 ÖABT-DKAB
- Şûrâ 42:11'de "benzeri yok" kısmı selbî, "işiten" ve "gören" kısımları sübûtî sıfatlardandır. 2016 ÖABT-DKAB
- Yed ve vech gibi ifadeler haberî, Allah'ın kimseye muhtaç olmaması zâtî (selbî), rızık vermesi ise fiilî sıfat kapsamında değerlendirilir. 2019 MBSTS
- Kıyâme 75:22-23 ve En'âm 6:103 ayetleri rü'yetullah tartışmasıyla doğrudan ilgilidir. 2016 MBSTS
- Mutaffifîn 83:15, kâfirlerin âhirette rablerini görmekten mahrum kalacaklarına dair Ehl-i sünnet'in rü'yetullah delilidir. 2021 MBSTS
Meleklere ve kitaplara iman
- Dört büyük meleğin ikisi olan İsrâfil ve Azrâil'in adı Kur'an'da doğrudan geçmez (Azrâil için "melekü'l-mevt" ifadesi kullanılır); Cebrâil ve Mîkâil'in adı geçer. 2014 DHBT
- Mîkâil adı "Allah'ın kulcağızı" diye açıklanır; Kur'an'da ismi vardır ve Yahudilerce koruyucu kabul edilir. 2018 DHBT
- Cehennemin sorumlu meleği Mâlik'tir; Zuhruf 43:77'de cehennemdekiler ona "Rabbin bizim işimizi bitirsin" diye seslenir, o da "Siz hep burada kalacaksınız" der. 2020 DHBT
- Hasene ve seyyie, Kur'an'da inanç ve davranış alanındaki karşıt değerleri, yani kurtuluşa götürenlerle sapma ve cezaya götürenleri anlatan geniş anlamlı bir kelime çiftidir. 2014 DHBT
- Kur'an'da suhuf verildiği adıyla belirtilen peygamberler yalnızca Hz. İbrâhim ve Hz. Mûsâ'dır. 2022 MBSTS
Peygamberlere iman
- Nübüvvet, aklın tek başına çözemediği alanı aydınlatır; akıl yalnız başına yeterli değildir. 2013 ÖABT-DKAB · 2015 MBSTS · 2024 ÖABT-DKAB
- Nübüvveti reddeden Berâhime, aklın yeterli olduğunu ve peygamberin gereksiz olduğunu savunur. 2022 ÖABT-DKAB
- Peygamberlerde bulunması zorunlu beş sıfat: sıdk, emanet, ismet, fetanet, tebliğ. 2020 MBSTS · 2022 DHBT · 2023 ÖABT-DKAB
- Olağanüstü haller altı başlıkta toplanır; hepsinin yaratıcısı Allah'tır. 2016 DHBT · 2017 ÖABT-DKAB · 2018 DHBT · 2020 ÖABT-DKAB · 2020 ÖABT-İHL
- Peygamber olacak kişide, peygamberlikten önce görülen olağanüstü hale irhâs, velîde görülene kerâmet, darda kalan sıradan müminde görülene meûnet denir; kâfir ya da günahkârda arzusuna uygun çıkan olağanüstü hale istidrâc, arzusuna ters düşene ihânet denir. 2016 DHBT · 2017 ÖABT-DKAB · 2018 DHBT · 2020 ÖABT-DKAB · 2020 ÖABT-İHL
- Hissî mucizeler duyulara hitap eder; gayb haberleri ise haberî mucizedir ve hissî sayılmaz. 2014 DHBT · 2016 MBSTS · 2020 DHBT · 2024 ÖABT-DKAB
- Mucize yalnız başına peygamberlik iddiasını doğrulamaya yetmez; iddia ve meydan okuma da aranır. 2014 ÖABT-DKAB
- Mutezilî âlim Nazzam'a göre Kur'an'ın benzerini getirmek aslında mümkündü; ancak Allah inkârcıları bundan alıkoymuştur. Bu teoriye sarfe denir. 2018 MBSTS · 2022 ÖABT-İHL
- Ülü'l-azm (sabır ve azim sahibi seçkin peygamberler) beştir: Hz. Nuh, İbrâhim, Mûsâ, Îsâ ve Muhammed. 2019 MBSTS · 2023 ÖABT-İHL
- Kur'an'da adı geçen yirmi beş peygamber vardır; Lokman, Üzeyir ve Zülkarneyn'in peygamber olup olmadığı ise tartışmalıdır. 2020 ÖABT-DKAB · 2024 DHBT
- Fetret, iki peygamber arasında vahyin ve tebliğin kesildiği ara dönemdir (Hz. Îsâ ile Hz. Muhammed arası gibi); o dönemde yaşayan, kendilerine peygamber daveti ulaşmamış kimselere ehl-i fetret denir. 2019 MBSTS · 2020 DHBT
- Peygamberlik vehbîdir, çalışılarak kazanılmaz; Allah'ın seçimiyle gerçekleşir. 2015 MBSTS
- Deizm, Tanrı'nın evreni yaratıp sonra ona müdahale etmediğini savunur; bu yüzden nübüvveti ve kitap göndermeyi reddeder, fakat âhiret inancını kabul edebilir. 2020 DHBT
- Bazı peygamberler aynı dönemde yaşamıştır; Hz. İbrâhim ile Lût, Hz. Ya'kûb ile Yûsuf bunlardandır. 2018 DHBT · 2022 MBSTS
- Beşâirü'n-nübüvve, önceki ilâhî kitaplarda Hz. Muhammed'in müjdelenmesidir. 2021 MBSTS · 2022 DHBT
- Hz. Mûsâ'ya bulutla gölgelenme ve kayadan su çıkarma verilmiştir; rüzgâr Hz. Süleyman'a aittir. 2016 MBSTS
Âhirete iman
- Dabbetü'l-arz, âhir zamanda yerden çıkarılacak; Hz. Süleyman'ın mührü ile Hz. Mûsâ'nın asâsını taşıyan, iman ehlini inkârcılardan ayıran varlıktır. 2016 MBSTS
- Kur'an-ı Kerim, Dabbetü'l-arz, Duhan ve Ye'cûc-Me'cûc'den kıyametin yaklaşmasıyla bağlantılı olarak söz eder; ayrıntıları hadislerde açıklanır. 2024 DHBT
- Kur'an âhiret gününü pek çok adla anar; yevmü'l-kıyâme, yevmü'l-hisâb, yevmü'd-dîn ve yevmü't-tegâbün bunlardan bazılarıdır. çıkmış soru
- Mü'minûn sûresindeki "dirilecekleri güne kadar devam eden perde" ifadesi, kelamcılara göre berzahı temellendirir. 2020 DHBT
- Kur'an, Ashâb-ı Ress ve Ashâb-ı Hicr gibi toplulukları zulümleri yüzünden helâk edilenler olarak anar; Ashâb-ı Meymene (sağ ehli) ise âhirette kurtuluşa erenlerin adıdır. 2023 MBSTS
Kader ve insan fiilleri
- İstitaat, insanın fiili gerçekleştirme gücüdür; yükümlülük ancak bu güçle ilişkilidir. 2016 DHBT · 2019 ÖABT-İHL
- Eş'arî ve Mâtürîdî istitaatın fiil anında yaratıldığını; Mu'tezile ise fiilden önce var olduğunu savunur. 2022 MBSTS
- Eş'arî'ye göre kulun fiille ilişkisi kesb kavramıyla ifade edilir: gerçek yaratıcı Allah'tır, kul yalnızca fiilin mahallidir. 2018 MBSTS
- Mâtürîdîler insana cüz'î irade tanır; seçim kula, yaratma Allah'a aittir. 2014 ÖABT-DKAB
- Teklif, güç yetirilebilenle olur; Eş'arîler güç yetirilemeyenle teklifin aklen câiz olduğunu söyler. 2016 ÖABT-DKAB
- Salah-aslah, Mu'tezile'nin Allah'a "kul için en uygunu yaratmayı" zorunlu gören ilkesidir; Eş'arî, hocası Cübbâî ile yaptığı meşhur üç kardeş tartışmasında bu ilkenin çelişkisini göstermiştir. 2014 DHBT
- Hızlân, Allah'ın buyruklarına uymayan kulunu lütuf ve yardımından yoksun bırakmasıdır. 2015 ÖABT-DKAB · 2022 ÖABT-İHL
- Tevlîd, bir fiilin başka bir fiili doğurması; zincirleme fiillerde sorumluluk tartışmasıdır. 2020 ÖABT-DKAB
- İman esasları ilahiyyat, nübüvvat ve semiyyat diye üç başlıkta toplandığında, kadere iman Allah'ın ilim, irade, kudret ve yaratıcılığı kapsamında sayılarak ilahiyyat başlığına alınır. 2024 DHBT
- İnsan sorumluluğu akıl ve özgür iradeye dayanır; tercih imkânı yoksa sorumluluk da yoktur. 2016 DHBT
Son güncelleme: