Hadis: 5 dakikada tekrar
Her konuda sınavda en çok sorulan bilgiler tek sayfada. Sınavdan önceki gün ya da yolda hızlı tekrar için; konu adına dokununca ayrıntılı anlatım açılır.
Sahabe, tabakalar, müksirûn ve hadis râvileri
- Sahâbî, mü'min olarak Hz. Peygamber'i gören ve müslüman olarak vefat eden kişiye denir; onu görmeden iman edenler muhadram sayılır, sahabe sayılmaz. 2016 DHBT · 2021 MBSTS
- Muhadramlar, devri idrak edip Hz. Peygamber'i göremeyen müslümanlardır; sohbetleri yoktur. 2022 ÖABT-İHL
- Senedde ilk tabaka sahabe, ikinci tabaka tâbiîn, üçüncü tabaka tebeü't-tâbiîndir. 2024 ÖABT-DKAB
- Müksirûn'un (binden fazla hadis rivayet eden yedi sahabî) listesi: Ebû Hüreyre, Abdullah b. Ömer, Enes b. Mâlik, Hz. Âişe, Abdullah b. Abbas, Câbir b. Abdullah, Ebû Saîd el-Hudrî. 2020 DHBT
- Müksirûn çok rivayetin sebebi Hz. Peygamber'le uzun beraberlik, öğrenme isteği, güçlü hâfıza ve ilim merkezlerinde yaşamaktır; hadisleri yazıyla kaydetmeleri değildir. 2019 MBSTS · 2021 ÖABT-DKAB
- Yüz bin hadisi sened ve metniyle bilen, râvilerini cerh-ta'dîl yönünden tanıyan âlime hâfız denir. 2015 MBSTS
- Ebû Hüreyre'nin çok rivayetinde yazı görevlisi olması değil, ashâbın çarşı/tarlada meşgulken onun kendini hadise vermesi rol oynamıştır. 2019 MBSTS
- Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın es-Sâdıka sahifesi bilinmekle birlikte onun müksirûn arasına giremeyişinde isnad kusuru, Mısır'a yerleşmesi ve yabancı kültür ilgisi etkili sayılmıştır. 2020 DHBT
Hadis tarihinin dönemleri
- Hadis tarihi dönemlerinin doğru sıralaması: tesbit → tedvin → tasnif → tehzib. 2022 MBSTS
- Dönemler arasında sayılamayacak faaliyet: istinbat (hüküm çıkarma). 2024 MBSTS
- Sahâbenin hayatta olduğu, rivayetlerin ağırlıkla hafızadan nakledildiği dönem: tesbit dönemi. 2022 ÖABT-DKAB
- Dağınık hadis malzemesinin sınıflandırılmaksızın bir araya getirilmesi: tedvin. 2013 ÖABT-DKAB
- Ömer b. Abdülaziz'in talebiyle resmî hüviyet kazanan faaliyet: tedvin. 2016 ÖABT-DKAB
- Resmî tedvinin başlatıldığı âlim: İbn Şihâb ez-Zührî. 2020 ÖABT-İHL
- Hemmam b. Münebbih'in Ebû Hüreyre'den yazdığı, 139 hadislik, günümüze ulaşan ilk yazılı metinlerden: es-Sahifetü's-sahiha. 2021 ÖABT-DKAB · 2023 ÖABT-DKAB
- Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın yazdığı sahife: es-Sahifetü's-sadıka. 2021 ÖABT-İHL
- "Hafızana elinle yardım et!" tavsiyesinden sonra hadis yazan sahâbîler arasında sayılamayacak isim: Ömer b. Hattâb. 2017 MBSTS
- Goldziher'in Zührî'yi hedef almasının asıl sebebi: Zührî'nin resmî tedvinde görevli/tohumu olması. 2019 MBSTS
- Ale'l-ebvâb tarzda merfû dışında sahabe ve tâbiûn görüşlerine de yer veren eser: Mâlik b. Enes'in el-Muvatta'ı. 2024 ÖABT-DKAB
- İbn Abdilberr'in el-İstizkâr ve et-Temhîd şerhlerinin konusu: el-Muvatta'. 2020 DHBT
Tasnif dönemi eser türleri
- Sünen türünün temel özelliği: fıkıh bâblarına göre tertip, merfû (Hz. Peygamber'e dayanan) ahkâm hadisleri; ibâdât, muâmelât ve ukûbât konularını kapsar 2015 ÖABT-DKAB · 2017 MBSTS · 2020 ÖABT-İHL.
- Musannef bu sistemi merfû + mevkûf + maktû rivayetlerle uygular; sünen ise ağırlıklı olarak merfû hadisleri içerir, ama ashap ve tâbiîn fetvalarına da yer verir 2014 DHBT · 2024 DHBT.
- Câmi türü, fıkhî konular yanında iman, tevhid, siyer, fiten ve melâhim, rikâk, âdâb, menâkıb gibi bölümleri de içerir 2020 MBSTS · 2020 ÖABT-DKAB · 2024 ÖABT-İHL.
- Zühd, dünyanın geçiciliğine ve nefis terbiyesine dair rivayetleri toplayan müstakil konu/tür adıdır 2020 DHBT.
- Müsnedler hadisleri konuya ve sıhhat derecesine bakmadan ilk râvinin (çoğunlukla sahâbî; mürsel hadislerde tâbiî) adı altında sıralar 2013 ÖABT-DKAB · 2014 DHBT · 2016 MBSTS.
- Müsned türünün en meşhur örneği Ahmed b. Hanbel'in el-Müsned'idir; Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'nin Müsned'i de örnek olarak anılır 2019 ÖABT-DKAB · 2020 ÖABT-İHL.
- Ale'r-ricâl (ravi merkezli) tasnif şemsiyesi altında müsned ve mu'cem birlikte değerlendirilir; ikisinin ortak noktası tertipte râvi adlarının esas alınmasıdır 2015 MBSTS · 2020 DHBT.
- Etrâf türünde bir hadisin baş tarafından alınan sözlerle, kitap adları rumuzlarla kaydedilerek hadisin temel kaynaklardaki yeri gösterilir 2015 MBSTS · 2020 MBSTS · 2023 MBSTS.
- Kütüb-i Sitte'nin müellifleri: el-Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, en-Nesâî, et-Tirmizî ve İbn Mâce'dir; Ahmed b. Hanbel bunlar arasında değildir 2015 MBSTS · 2016 DHBT · 2018 DHBT.
- Buhârî'nin el-Câmiu's-Sahîh'inin güvenilir olmasının gerekçelerinden biri, içindeki rivayetlerin mütevatir olması değildir; gerekçe, râvilerin birbiriyle görüşmesini şart koşması ve muttasıl senetler kullanmasıdır 2016 ÖABT-DKAB · 2019 ÖABT-İHL.
- "Müttefekun aleyh" tabiri, bir hadisin el-Buhârî ile Müslim'in Sahîh'lerinde birlikte bulunması için kullanılır 2016 DHBT.
- En-Nesâî, es-Sünenü'l-Kübrâ'sından seçtiği hadislerle oluşturduğu eserine el-Müctebâ adını vermiştir 2022 ÖABT-İHL.
Diğer hadis edebiyatı
- Müstedrek: Bir müellifin şartına uyduğu hâlde eserine giremeyen hadisleri dışarıdan tamamlar (Hâkim; Dârekutnî'nin el-İlzâmât'ı bu tür sayılmıştır). 2014 ÖABT-DKAB · 2017 MBSTS
- Müstahrec: Aynı kitaptaki hadisleri farklı senetlerle toplar; faydaları arasında "kolay ezberleme" yoktur; mutâbâat fikrinin eser hâline gelişidir. 2023 MBSTS · 2024 DHBT
- Zevâid: Temel kaynaklarda (Kütüb-i Sitte) bulunmayan fazla hadisleri derler; Heysemî'nin Mecmau'z-zevâid'i örnek verilir. 2018 MBSTS · 2021 ÖABT-İHL
- Eşleştirme: I. zevâid – II. müstahrec – III. muhtasar. 2018 DHBT
- Tahrîc: Kaynağı belirtilmeyen hadislerin yerini ve sıhhatini tespit eder; Irâkî'nin İhyâ tahrîci ve Zeylaî'nin Nasbü'r-Râye'si öne çıkar. 2018 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT · 2024 MBSTS
- Şemâil: Hz. Peygamber'in fizikî-niteliği ve yaşayışını konu edinen türdür (Tirmizî). 2014 DHBT
- Şerh: Buhârî şerhleri Fethu'l-Bârî, Umdetü'l-Kârî, İrşâdü's-Sârî, el-Kevâkibü'd-Derârî; Muvatta' şerhi Tenvîru'l-havâlik. 2014 DHBT · 2016 DHBT
- Riyâzü's-Sâlihîn: İsnadları hazfeder; ravi değerlendirmesi içermez; ayet + hadis düzeni görülür. 2014 DHBT · 2016 DHBT
- Mesâbîhu's-Sünne: Begavî; isnadları terk edip râviyi sahabî/tâbiîn seviyesinde zikreder; sahih/hasen ayırımı yapar. 2022 ÖABT-İHL
- Tecrîd-i Sârih: Zebîdî'nin Buhârî muhtasarı; Ahmet Naim–Kâmil Miras tercümesi. 2016 MBSTS
- İbnu's-Salâh: Ulûmu'l-Hadîs usulde dönüm noktası; Fetâvâ/Mesâil türünün ilk örneği. 2024 ÖABT-İHL
- Terğîb-terhîb: Teşvikle sakındırmayı dengeleyen edebiyat/vaaz tavrı. 2016 DHBT
Sünnet ve hadis kavramı, sünnet türleri
- Sünnetin kavlî, fiilî ve takrîrî türleri: Sahih olarak aynı anlamda (bir davranışın zımnen onaylanması) sorulur 2020 ÖABT-İHL · 2022 DHBT.
- Zevâid sünnet: İbadet maksadı taşımayan, yeme-içme-giyinme gibi beşerî davranışlar 2016 DHBT.
- Sünnetin Kur'an'daki mücmel/mutlak hükümleri beyan görevi ve hangi konunun Kur'an'da açık olduğu 2019 MBSTS.
- Önceki kitaplarda müjdelenme olgusunun kavram karşılığı (beşâirü'n-nübüvve) 2022 DHBT.
- Senetteki en küçük farklılığın ayrı rivayet sayılmasının sonucu 2014 DHBT.
Senet, metin, isnad; âlî isnad ve rihle
- Râvilerin isim zincirine "tarik/sened" denir. 2015 MBSTS
- "Metin, sened, tabaka" tanımları doğru; "rivayet: nakleden kimse" tanımı yanlıştır (rivayet, nakletme işidir; nakledene râvî denir). 2024 DHBT
- Bir isnad üzerinden hem merfûluk hem de râvi sayısı (humâsîlik) tespit edilebilir; müntehâ, senedin ilk kaynağıdır, muhaddisin kendisi değildir. 2020 ÖABT-DKAB
- Siyasî ayrılıklar sonrası hadis uydurmacılığı, sened zincirinin ön plana çıkmasının temelini oluşturmuştur. 2015 ÖABT-DKAB
- İlk kaynağa daha az râviyle ulaşan isnad türü âlî isnaddır; fazlasınâzildir. 2014 DHBT
- Bir sahabîden bizzat hadis dinlemek için yapılan uzun yolculuklara rihle denir; bunun asıl amacı âlî isnad elde etmektir. 2021 ÖABT-DKAB 2015 MBSTS 2017 MBSTS
- Sened tenkidi güvenirliğin ölçütüdür ve âlî isnad tercih sebebidir; ancak bu tenkit tedvinle değil, fitne/uydurma hareketleriyle birlikte başlamıştır. 2018 DHBT
- Hüşeym b. Beşîr'in Kûfe–Basra arasında bir hadis için yaptığı yolculuklar rihleye örnektir. 2020 DHBT
- Râvi sayısını azaltmak için aynı çağdaki râvilerden yalnızca biri zikredilmez; bu, isnadı bozan bir uygulamadır. 2019 MBSTS
Muhtelifü'l-hadis
- Dört temel uzlaştırma yöntemi: cem'-te'lîf, nesh, tercih ve tevakkuf; "şerh" bu dörtlü arasında sayılmaz 2014 DHBT · 2022 ÖABT-İHL.
- İmam Şâfiî'nin "iki kulle" ile "renk-tad değişimi" hadislerini birleştirmesi → cem' ve te'lîf 2023 ÖABT-İHL.
- Sarımsak-soğanın mubahlığı ile mescide gelme yasağı → kokunun devam ettiği süre ile sınırlama, yine cem'-te'lîf 2022 MBSTS.
- Hadis yazımına ilişkin yasak-izin rivayetlerinin farklı kişilere hamledilmesi → cem' ve te'lîf 2018 MBSTS.
- "Birbirine zıt görünen rivayetleri bir bütünlük içinde açıklayan ilim" = muhtelifü'l-hadis (garîbü'l-hadis veya cerh-ta'dîl değil) 2021 MBSTS.
- Hiçbir yolla uzlaştırılamayıp tercih de edilemeyen hadislerin adı = muzdarib (müşkil ile karıştırma) 2014 ÖABT-DKAB.
- Hacamat örneği: Şeddâd b. Evs rivayeti (8. H., yasak) mensûh; İbn Abbâs rivayeti (veda haccı, 10. H.) nâsih 2019 ÖABT-DKAB.
- Geçerli yöntemlerden biri olmayan tutum: iki hadisten dilediğiyle amel etme serbestliği (keyfî seçim) 2022 DHBT.
- Muhtelifü'l-hadis literatürünün en bilinen örneklerinden: Ebû Ca'fer et-Tahâvî, Şerhu Müşkili'l-âsâr (Müşkilü'l-âsâr) 2015 MBSTS.
- Bütün yollar tıkanınca çoğunluğun benimsediği tutum: bir tercih sebebi bulunana kadar karar verilmeden beklemek, yani tevakkuf 2020 ÖABT-İHL.
Dirayet ilimleri
- Dirayetü'l-hadis: hadislerin sıhhat derecesini, rivayet biçimini ve râvî güvenilirliğini metin+sened yönüyle inceleyen ilim 2024 DHBT
- Dirayet kapsamına girmeyen iş: müstedrek-müstahrec telifi (tasnif/tahric türü) 2015 MBSTS
- Dirayet kapsamına girmeyen iş: mu'cem tarzı eser oluşturmak 2023 ÖABT-DKAB
- Garîbü'l-hadis: hadislerdeki az kullanılan/kapalı kelimeleri açıklayan ilim 2014 DHBT · 2023 ÖABT-İHL · 2024 DHBT
- İlelü'l-hadis: sened/metinde sahihliğe engel gizli kusurları tespit eden ilim 2016 MBSTS · 2018 ÖABT-DKAB · 2021 MBSTS · 2024 MBSTS
- Gizli kusur taşıyan hadis: muallel 2018 DHBT
- Esbâbü vürûdi'l-hadis: hadisin kime, ne zaman, niçin söylendiğini inceleyen ilim 2024 DHBT · 2024 MBSTS
- Fıkhu'l-hadis: hadisin amaca uygun anlaşılması; lafzî/yüzeysel yorum hatalıdır 2017 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT
- Hadislerin edebî üslubunda mesel kullanımı 2016 DHBT
Cerh ve ta'dîl
- "Bu ilim dindir; dininizi kimden aldığınıza dikkat edin" sözünün işaret ettiği ilim: cerh ve ta'dîl 2018 DHBT
- Râvinin işittiğini, aradan zaman geçse de dilediği anda hatırlayacak düzeyde ezberlemesi: zabt 2018 MBSTS
- Zapt sorgulamasında aşırı dikkatsizlik, sikalara muhalefet, çok hata, zayıf hafıza sayılırken vehm teriminin o parçada geçmemesi 2023 ÖABT-DKAB
- Râvinin isnadda Amr b. Dinar / Abdullah b. Dinar karıştırması: vehmü'r-râvi 2022 ÖABT-DKAB
- "Yanılma" ve "sikalara muhalefet" kusurlarının zabtla ilgili olması 2024 MBSTS
- Hata, dalgınlık, hafıza kaybı ve muhalefeti anlatan parçada bid'atü'r-râvinin zikredilmemesi 2024 ÖABT-İHL
- Râvi değerlendiren eserlere örnek olmayan: Kitâbü'l-meğâzî 2016 MBSTS
- Metâin-i aşere içinde kizb, bid'at, cehâletin adalet; vehim, galat, gaflet, sû-i hıfz, muhalefetin zabt kusuru olması 2021 MBSTS
- Hadisi semâ/kıraat yerine doğrudan yazılı malzemeden alıp noktalama/hareke hatası yapan râvi: sahafî 2023 ÖABT-DKAB
- Kusur sayılmayan durum: az sayıda hadis rivayet etmek 2017 MBSTS
- Râvîlerin güvenilirliğini değerlendiren eserlere örnek verilemeyen: el-Müstedrek ale's-Sahîhayn 2022 DHBT
- Günlük hayatında yalancılıkla bilinen râvinin tek başına rivayet ettiği hadis: metrûk 2018 MBSTS
- Kendisinden hadis alındığı hâlde tanınmayan, hakkında cerh-ta'dîl yapılamayan râvi: mestûr 2020 MBSTS
Tahammül ve edâ yolları, mana ile rivayet
- "Hocadan hadis öğrenme" faaliyetinin genel adı: tahammülü'l-hadis 2019 ÖABT-DKAB
- Tanım → terim eşleştirmesi: "elden verme" = münâvele, "öğrencinin okuması" = kıraat, "yalnızca izin belirtme" = i'lâm, "yazıp gönderme" = mükâtebe 2017 ÖABT-DKAB · 2018 MBSTS · 2021 ÖABT-İHL
- En çok karıştırılan üçlü: sema, icâzet, i'lâm tanımlarının yer değiştirilmesi 2023 MBSTS
- Hocanın huzurunda yazdırarak öğretmesi: imlâ 2014 ÖABT-DKAB
- Görüşmeksizin ve izinsiz yazılı metin bulma: vicâde 2019 MBSTS
- İbn Cüreyc'in Zührî'ye "senden rivayet edeyim mi?" diye sorması: icâzet 2024 ÖABT-İHL
- Leys b. Sa'd'ın "Haddesenî Bükeyr" diyerek aslında yazılı yolla aldığı nakiller: mükâtebe 2024 ÖABT-DKAB
- Mana ile rivayetin şartları: sarf-nahiv bilgisi ve kastın değişmediğinden emin olmak 2019 ÖABT-İHL
- "Ameller niyetlere göredir" hadisinin farklı lafızlarla gelmesi: mana ile rivayet 2015 MBSTS
- Rihle, tenkit, tahammül ve mana ile rivayetten bahsedilen paragrafta değinilmeyen husus: hadislerle amel 2020 DHBT
- Elden verip rivayete izin vermenin terim karşılığı münâveledir; seçeneklerde münâvele yoksa onun edâ lafzı olan inbâ aranır (bk. Karıştırılanlar) 2014 DHBT
Kaynağına ve râvi sayısına göre hadis
- Kaynağına göre ayrım: söz Hz. Peygamber'e aitse merfû, sahâbîye aitse mevkûf, tâbiîn veya tebeu't-tâbiîne aitse maktûdur (bazı kaynaklar sonraki nesillere de teşmil eder). 2016 MBSTS · 2018 MBSTS · 2019 ÖABT-İHL · 2021 ÖABT-İHL · 2024 DHBT · 2024 ÖABT-DKAB
- Maktû hadis, tâbiûn ve tebeu't-tâbiînin söz ve fiilleridir; ilk dönemlerde "isnadı kopuk (munkatı')" anlamında da kullanılmıştır. Tabiînin sahâbeyi atlayarak Hz. Peygamber'den rivayeti ise mürseldir. 2023 ÖABT-İHL
- Sahâbînin kendi görüşüyle söyleyemeyeceği (ibadet şekli, gaybî haber vb.) sözü "hükmen merfû" sayılır; Abdullah b. Ömer'in teşehhüd/tahiyyât duasını öğretmesi buna örnektir. 2022 DHBT
- "Allah buyurdu ki..." kalıbıyla gelen, manası Allah'a lafzı Hz. Peygamber'e ait rivayet kudsî hadistir. 2019 ÖABT-DKAB
- Hz. Peygamber'in dua ederken ellerini kaldırdığını farklı bağlamlarda yüzden fazla rivayetin nakletmesi mütevâtir (manevî) hadistir. 2021 MBSTS
- Mütevâtir kesin bilgi ifade eder, sened tenkidine tabi tutulmaz, itikatta delil olduğu tartışma konusu değildir. 2023 ÖABT-İHL
- Her tabakada (veya bir tabakada) tek kalan râvi sebebiyle meşhur olamayan haber garîbtir; "Ameller niyetlere göredir" hadisi ilk tabakalarda garîbdir. 2019 MBSTS · 2020 MBSTS
Sahih, hasen, zayıf; senette kopukluk
- Râvileri adalet ve zabt sahibi olan, muttasıl senedle gelen, şâz ve illetsiz hadis sahih sayılır. 2013 ÖABT-DKAB · 2016 MBSTS
- Zabtında hafif kusur bulunan râvinin muttasıl, şâzsız ve illetsiz rivayeti hasendir. 2020 MBSTS · 2024 ÖABT-İHL
- Hasen bir rivayet, başka sahih tariklerle desteklenirse sahîh li-gayrihî mertebesine yükselir. 2022 ÖABT-DKAB
- Tâbiînin sahabeyi atlayıp doğrudan Hz. Peygamber'den rivayet etmesi mürseldir. 2015 MBSTS · 2018 DHBT · 2019 ÖABT-İHL · 2024 DHBT
- Senedde peş peşe iki veya daha çok râvinin düşmesi mu'daldır. 2016 MBSTS · 2018 ÖABT-DKAB · 2020 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT · 2023 ÖABT-DKAB
- Senedin başından bir veya daha çok râvinin hazfedilmesi muallaktır. 2014 DHBT · 2018 MBSTS · 2021 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT
- Aradaki râviyi gizleyip "falandan" (an fülân) lafzıyla rivayet etmek tedlîstir; bu yolla gelen hadis müdellestir. 2022 MBSTS · 2024 DHBT
- Müdrec ilave yapılan, maktu' ise tâbiîne ait sözler için kullanılan terimdir; ikisi de sened kopukluğu adı sayılmaz. 2015 ÖABT-DKAB · 2016 ÖABT-DKAB
Diğer hadis türleri
- Sika ravinin, kendisinden daha üstün ravilere muhalif ve tek başına rivayet ettiği hadis şâz, tercih edilen diğer rivayet mahfûz olur. 2016 DHBT · 2017 MBSTS · 2019 ÖABT-İHL · 2021 ÖABT-DKAB
- Zayıf ravinin, kendisinden daha güvenilir raviye muhalif rivayeti münker, güvenilir ravilerin rivayeti ma'rûf dur. Merfû-mevkûf ihtilafında zayıf râvinin güvenilir râviye aykırı düştüğü taraf münker sayılır; sahih olmayan her rivayet münker değildir. 2019 ÖABT-DKAB · 2023 ÖABT-İHL · 2024 ÖABT-DKAB
- Ferd sanılan bir hadisi aynı şeyhten (veya sahabîden) gelen başka bir rivayet desteklerse bu destekleyici rivayete mütâbi', başka bir sahabîden gelen manaca benzer rivayete şâhid denir. 2020 ÖABT-İHL · 2024 MBSTS
- Metne ravinin kendi açıklamasının karışması idrâc (müdrec), metinde kelimelerin takdim-tehir edilmesi veya senedde ravi isimlerinin karıştırılması kalb (maklûb) kusurudur. 2018 DHBT · 2019 MBSTS · 2022 MBSTS · 2022 ÖABT-İHL · 2023 MBSTS
- Nokta ve hareke değişikliği tashîf (musahhaf), harfin/kelimenin şeklinin değişmesi tahrîf (muharref) tir; ikisi de "mevkûf" ile karıştırılmamalıdır. 2018 DHBT · 2023 MBSTS · 2024 ÖABT-İHL
- Ravilerin rivayet sırasındaki hal ve sıfatlarını baştan sona aynen sürdürdükleri hadise müselsel denir. 2022 ÖABT-İHL
- Kendi içinde ve diğer hadislerle çelişmeyen hadis muhkem, zâhiren çelişkili görünenler muhtelifu'l-hadis kapsamındadır. 2020 MBSTS · 2022 ÖABT-DKAB
Mevzû hadis, uydurmacılık ve metin tenkidi
- Uydurma sebeplerinin listesi (İslâm düşmanlığı, fırka taassubu, şahsî çıkar, hayra teşvik…) ve listeye girmeyen çeldirici: "daha hacimli eser ortaya koyma çabası". 2020 DHBT
- Halk arasında atasözü, hikmetli söz veya darb-ı mesellerin hadis diye yayılması → mevzû hükmü. 2022 DHBT
- Nûh b. Ebî Meryem'in "Halk Kur'ân'dan uzaklaşınca uydurdum" itirafı → sûrelerin faziletleri alanındaki uydurma. 2022 MBSTS
- Mevzû tanıma yolları: ravinin itirafı, naslara/akla/tarihe aykırılık, grup övgü-yergisi vardır; "nâzil isnad" bu yollardan değildir. 2023 MBSTS
- Metin tenkidi: mahiyeti ve ölçütleri; akıl-mantık örneği (ölüyü yıkayana gusül), tarihî gerçeklik örneği (hicrî 600 rivayeti). 2016 DHBT · 2020 ÖABT-DKAB · 2021 MBSTS
- Halk arasında dolaşan sözlerin kaynak ve sıhhatini gösteren eser: Aclûnî'nin Keşfü'l-hafâ'sı. 2014 DHBT · 2024 MBSTS
- Fitne sonrası uydurmacılığa karşı alınan tedbirler: isnad, cerh-ta'dîl, mevzûât kitapları, güvenilir kaynaklar; "müstakil usul eseri" ilk çareden değildir. 2023 ÖABT-İHL
- Paragrafta değinilen/değinilmeyen husus: bağlamda "hadislerin tearuzu" yoktur. 2021 MBSTS
Son güncelleme: