Hadis Usulü

Diğer Hadis Türleri: Şâz-Mahfûz, Müdrec, Maklûb

20 çıkmış soruMBSTS: 7DHBT: 3ÖABT-DKAB: 4ÖABT-İHL: 62016–2024

Bu sayfada

  1. Muhalefet ve tercih: şâz–mahfûz, münker–ma'rûf
  2. Ferd hadisi kuvvetlendirenler: mütâbi' ve şâhid
  3. Metne yapılan eklemeler: müdrec (idrâc)
  4. Yer değiştirme: maklûb (kalb)
  5. Yazım hataları: musahhaf ve muharref
  6. Rivayet şekline dayalı tür: müselsel
  7. Anlam yönünden: muhkem – muhtelifu'l-hadis
  8. Muztarib: tercih edilemeyen çelişki

Kısaca

Bu konu, hadis usulünün "diğer türler" başlığı altında toplanan ve sınavlarda genellikle tanım → terim veya örnek → kavram eşleştirmesi biçiminde sorulan hadis çeşitlerini kapsar: şâz-mahfûz, münker-ma'rûf, mütâbi'-şâhid, müdrec, maklûb, musahhaf-muharref ile bunları tamamlayan müselsel, muztarib ve muhkem-muhtelif ayrımı. ÖSYM ve DİB MBSTS sorularında bu konudan son yıllarda 20 soru çıkmıştır; özellikle şâz-mahfûz ve münker-ma'rûf çiftleri en sık yoklanan başlıklardır.

Sınavda en çok sorulanlar

Konu anlatımı

Muhalefet ve tercih: şâz–mahfûz, münker–ma'rûf

Hadisçiler, aynı hadisin farklı tariklerden gelen rivayetleri arasında çelişki çıktığında önce ravilerin güvenilirlik derecesine ve rivayetlerin çokluğuna bakar; üstün olan tarafı tercih eder, diğerini kusurlu sayar. Kural basittir: Güvenilir bir râvi, ezber gücü ve zabtı kendisinden daha sağlam olan birinin rivayetine aykırı düşer ve bu aykırı rivayetinde yalnız kalırsa, onun rivayeti şâz sayılır ve reddedilir. Çıkmış sorularda dikkat çeken ortak nokta, şâz tarifi içinde ravinin sika olmasına rağmen zabt veya sayı bakımından üstün raviler topluluğuna muhalefet şartının aranmasıdır. 2016 DHBT · 2017 MBSTS

Terim Tanımın özü Tercih edilen karşıtı
Şâz Sika ravinin, daha üstün (zabt veya çokluk bakımından) ravilere muhalif ve tek kaldığı rivayet Mahfûz
Mahfûz Üstün durumdaki ravi veya çok sayıda tarikle gelen, tercih edilen rivayet —
Münker Zayıf ravinin, kendisinden daha güvenilir raviye muhalif rivayeti Ma'rûf
Ma'rûf Güvenilir ravilerin rivayet ettiği, münkerin karşısında duran rivayet —

Klasik örnek: Abdu'l-Vâhid b. Ziyâd, sabah namazının iki rekât sünnetinden sonra sağ tarafa yatmayı fiilî sünnet olarak nakleden diğer sika ravilerden farklı olarak, Hz. Peygamber'in bunu emir cümlesiyle söylediğini (kavlî sünnet) rivayet etmiştir. Bu rivayet şâz, fiilî sünnet olarak gelen çoğunluk rivayeti mahfûz sayılmıştır. 2019 ÖABT-İHL

Münker–ma'rûf örneği: "Kim namazı kılar, zekâtı verir, hacca gider, ramazanda oruç tutar ve misafiri ağırlarsa cennete girer" hadisi İbn Abbas'tan hem merfû hem mevkûf nakledilmiştir. Mevkûf tarafın senedi sahih çıkınca o ma'rûf; zayıf ravi Hubeyyib b. Habîb'in bulunduğu merfû taraf münker kabul edilmiştir. 2019 ÖABT-DKAB · 2024 ÖABT-DKAB

Dikkat: Münker tek bir tanımla sınırlı değildir. Sorularda "zayıf ravinin daha güvenilir raviye muhalefeti", "büyük günah işleyen ravinin nakli" ve "zayıf ravinin tek başına rivayeti" gibi kusurların tümü münker kapsamında değerlendirilmiştir. 2023 ÖABT-İHL Terim olarak ise münker, zayıf râvinin güvenilir râviye aykırı rivayetidir; yalanla itham edilen veya büyük günah işlediği bilinen râvinin tek başına rivayetine klasik usulde metrûk denir.

2023 MBSTS'de bu terimler öncüllü bir soruda tanımlarıyla eşleştirildi: birbiriyle çelişen ve aralarında tercih yapılamayan rivayetler muztaribtir; nokta ya da hareke değişikliğiyle bozulan rivayetin mevkûfla ilgisi yoktur — nokta değişikliği musahhafın, hareke değişikliği muharrefin konusudur. 2023 MBSTS

Ferd hadisi kuvvetlendirenler: mütâbi' ve şâhid

Bir hadis ilk bakışta tek tarikli (ferd) görünebilir. Hadisçiler, gerçekte rivayetin tek kalıp kalmadığını anlamak için i'tibâr araştırması yapar: aynı hadisin başka tarikleri olup olmadığını tarar. Ferd olduğu sanılan hadisi destekleyen yeni tarikler ikiye ayrılır:

Terim Ne ile kuvvetlendirir? Neyden gelir?
Mütâbi' Aynı hadisin metnini destekler Ferd rivayetin ravisiyle aynı şeyhten (veya şeyhin şeyhinden) gelen ikinci tarik
Şâhid Manayı destekler Başka bir sahabîden gelen manaca benzer rivayet

Örneğin Hammâd b. Seleme → Eyyûb → İbn Sîrîn → Ebû Hüreyre tarikiyle gelen bir hadiste Hammâd'ın tek kaldığı düşünülürken, aynı hadisi İbn Sîrîn'den Eyyûb dışında bir ravinin de rivayet ettiği tespit edilirse bu yeni rivayet mütâbi' olur. 2020 ÖABT-İHL Aynı şekilde Ebû Hüreyre'den Ebû Seleme → Muhammed b. Amr tarikiyle bilinen misvak hadisinin, yine Ebû Hüreyre'den A'rec → Ebü'z-Zinâd → Süfyân tarikinin bulunması da ferd sanılan hadisin mütâbii olduğunu gösterir. 2024 MBSTS Mütâbaat tam veya kusurlu (kâsır) olabilir; ravinin güvenilirlik derecesine göre hadis sahih, hasen veya zayıf mertebesine yerleşir.

Metne yapılan eklemeler: müdrec (idrâc)

Müdrec, metnine veya senedine, aslında bulunmayan bir söz/isim eklenmiş hadistir. İdrâc genellikle ravinin açıklamasının hadistenmiş gibi nakledilmesiyle oluşur; başta, ortada veya sonda olabilir. Çıkmış sorularda üç farklı görünümü yoklanmıştır:

Yer değiştirme: maklûb (kalb)

Maklûb, bilerek veya yanlışlıkla metindeki kelime/cümlelerin yerinin veya seneddeki ravi isimlerinin değiştirildiği hadistir. İki çeşidi vardır:

  1. Senedde kalb: Ravi isminin aynı tabakadan bir başka isimle değiştirilmesi. Hammad b. Amr en-Nasîbî, Süheyl b. Ebû Sâlih'ten gelen hadisi A'meş'in rivayeti gibi göstererek nakletmiş; bu sebeple rivayet zayıf sayılmıştır. 2023 MBSTS
  2. Metinde kalb: Takdim-tehir hatası. "Sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyen" (gizli sadaka sahibi) ifadesi, bir ravi tarafından "sol elinin verdiğini sağ eli bilmeyen" şeklinde aktarılmıştır. 2019 MBSTS

Kalb, kasten yapıldığında hadis vaz'ına (uydurmacılığa) yaklaşır; farkına varılması, aynı hadisin diğer tarikleriyle karşılaştırmayla mümkündür. Buhârî'nin Bağdat'ta 100 maklûb hadisle imtihan edilmesi, kalbin tespitindeki başarısıyla ilgili meşhur olaydır.

Yazım hataları: musahhaf ve muharref

Yazılı kaynaklardan rivayet eden ravinin yaptığı hatalar bu başlık altında toplanır. İbn Hacer ayrımına göre benzer harflerde yalnız nokta hatası tashîf; hareke, harf ve hat değişikliği tahrîftir.

Kavram Hatanın niteliği Örnek
Musahhaf (tashîf) Yazılış korunur; yalnız nokta değişir (İbn Hacer) Noktası farklı okunan harflerle oluşan hatalar; eski usulcülerin bir kısmı hareke hatasını da tashîf sayar 2018 DHBT
Muharref (tahrîf) Harf değişerek kelime bozulur اِحْتَجَرَ (oda edindi) kelimesinin اِحْتَجَمَ (kan aldırdı) şeklinde okunması 2024 ÖABT-İHL

Yazılışı korunup yalnız noktası ya da harekesi değişen kelime musahhaf kapsamındadır; buna mevkûf demek yanlıştır (2023 MBSTS). 2023 MBSTS Nokta hatasıyla kelime şeklinin bozulmasını (tahrîf) birbirine karıştırmamak gerekir.

Rivayet şekline dayalı tür: müselsel

Müselsel, senedindeki ravilerin veya rivayetin hal ve sıfatlarının baştan sona kadar aynı biçimde tekrarlandığı hadistir. Yani isnaddaki ricalin, bazen ravinin bazen de rivayetin sıfat ve hallerini aynen sürdürerek naklettiği hadise müselsel denir. Sınavda sorulduğu gibi, ravilerin tümünün semi'tü lafzını kullanması bir teselsül örneğidir; teselsül fiilî (el ele tutuşarak rivayet), kavlî (aynı edâ sigasını kullanma) veya ravi sıfatıyla (hepsinin Kûfeli, fakih vb. olması) olabilir. 2022 ÖABT-İHL

Anlam yönünden: muhkem – muhtelifu'l-hadis

Muhkem, kendi içinde ve diğer hadislerle herhangi bir çelişki taşımayan, manası ve hükmü açık olan hadistir. "Müslüman, Müslümanların dilinden ve elinden emin olduğu kimsedir" hadisi böyledir. 2022 ÖABT-DKAB Muhtelifu'l-hadis ise aralarında zâhiren zıtlık görülen hadisleri inceleyen alandır; "hastalıkta bulaşma yoktur" hadisiyle "aslandan kaçar gibi cüzzamlıdan kaçın" hadisi örneğinde olduğu gibi bu çelişki cem, nesh veya tercih yollarıyla giderilir. 2020 MBSTS Bu iki kavram, sınavdaki "maruf-münker, şaz-mahfuz" gibi çiftlerden farklı olarak anlam çelişkisi ekseninde sorulur.

Muztarib: tercih edilemeyen çelişki

Muztarib, aynı hadisin birbirine muhalif farklı şekillerde rivayet edilip, râvi ve sened bakımından taraflar eşit olduğu için hiçbirinin tercih edilemediği hadistir. Şâz-mahfûz ayrımında olduğu gibi bir tarafın üstünlüğü tespit edilebilirse hadis muztarib olmaktan çıkar; üstün taraf mahfûz, diğeri şâz ya da münker adını alır. 2023 MBSTS

Karıştırılanlar

Kendini dene: 6 soru

Konu anlatımına göre hazırlanmış özgün sorular. Bir şıkka dokun, cevap ve açıklama hemen açılır; sonuçların bu tarayıcıda saklanır.

1. Hadisi rivayet eden bütün ravilerin, rivayet sırasındaki hal ve sıfatlarını baştan sona aynen sürdürdüğü hadis türü hangisidir?

2. Ferd sanılan bir hadisi, aynı şeyhten gelen başka bir rivayetin desteklemesi durumunda bu destekleyici rivayete ne ad verilir?

3. Güvenilir bir ravi, ezberi ve zabtı kendisinden daha sağlam olan ravilerin rivayetine aykırı bir rivayette bulunup bu rivayetinde yalnız kalmıştır. Bu rivayet ile tercih edilen karşıtı hangi çiftte doğru verilmiştir?

4. Abdesti eksiksiz alın sözü aslında Ebû Hüreyre'ye aittir, ancak sonraki ravilerce hadisin parçasıymış gibi nakledilmiştir. Bu durum hangi kusura örnektir?

5. Gizli sadaka veren kişiyi anlatan hadiste "sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyen" ifadesinin bir ravi tarafından "sol elinin verdiğini sağ eli bilmeyen" biçiminde aktarılması hangi kusurdur?

6. Şâz ile münker arasındaki ayrım hangi seçenekte doğru ifade edilmiştir?

← Sahih, hasen, zayıf; senette kopukluk: mürsel, munkatı', mu'dal, muallak, tedlîsMevzû hadis, uydurmacılık ve metin tenkidi →

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: