Hadis Tarihi ve Edebiyatı

Diğer Hadis Edebiyatı: Etrâf, Zevâid, Müstedrek, Şerh

19 çıkmış soruMBSTS: 5DHBT: 9ÖABT-DKAB: 2ÖABT-İHL: 32014–2024

Bu sayfada

  1. Terim–tanım–örnek tablosu
  2. Müstedrek ve müstahrec
  3. Zevâid ve etrâf
  4. Tahrîc
  5. Şerh, haşiye ve muhtasar
  6. Müstakil konu edebiyatı ve usul

Kısaca

Hadis edebiyatı, tasnif devri sonrasında yalnızca yeni derleme kitaplarla değil; temel eserler üzerine kurulan etrâf, zevâid, müstedrek, müstahrec, tahrîc ve şerh türü çalışmalarla genişlemiştir. DHBT ve MBSTS'de bu türler çoğunlukla "tanım → terim" ve "müellif → eser" eşleştirmesi biçiminde sorulur. Konuya ait 19 çıkmış soru vardır.

Sınavda en çok sorulanlar

Konu anlatımı

Üçüncü asırdan sonra telif faaliyeti, altın çağda ortaya konan eserlerdeki hadislerin bir araya getirilmesi, isnadlarının hazfedilerek ihtisarı ya da bu eserlere müstedrek ve müstahrec yazılmasına yönelmiştir. Bu dönemde hadis ilminin bütün şubeleri olduğu gibi, "hadis edebiyatının yardımcı türleri" de şekillenmiştir.

Terim–tanım–örnek tablosu

Terim Ne yapar / ayırt edici özellik Temsilci örnek (müellif)
Etrâf (atrâf) Hadislerin tam metnini değil, bir kısmını (tarafını) vererek hadisin bütün sened yollarını gösteren fihrist türü Tuhfetü'l-eşrâf bi-ma'rifeti'l-etrâf (el-Mizzî)
Zevâid Bir veya birkaç hadis kitabında olup da Kütüb-i Sitte'de bulunmayan hadisleri toplar Mecmau'z-zevâid (el-Heysemî)
Müstedrek Önceki müellifin şartına uyduğu hâlde kitabına almadığı hadisleri derler el-Müstedrek ale's-Sahîhayn (Hâkim en-Neysâbûrî); el-İlzâmât (Dârekutnî)
Müstahrec Belli bir kitaptaki hadislere, kitap müellifinin senetlerinden ayrı senetler bulur Müslim üzerine ilk müstahrecler (İsferâînî, İbn Seleme)
Tahrîc Bir hadisin kaynağını/hangi kitapta geçtiğini ve sıhhat durumunu ortaya koyar el-Muğnî an hamli'l-esfâr (Irâkî, İhyâ); Nasbü'r-Râye (Zeylaî, el-Hidâye)
Şerh Hadis metnini dil, fıkıh ve usul yönünden açıklar Fethu'l-Bârî (İbn Hacer, Buhârî)
Muhtasar Hadisleri/kitabı kısaltır; isnadları hazfederek kullanışlı hâle getirir et-Tecrîdü's-Sarîh (Zebîdî)
Şemâil Hz. Peygamber'in fizikî ve ahlâkî vasıflarını, yaşayışını konu edinir eş-Şemâilü'n-Nebeviyye (Tirmizî)
Terğîb-terhîb İyiliğe teşvik ve günahtan sakındırma rivayetlerini konu edinen vaaz/ağırlıklı tür et-Terğîb ve't-Terhîb (Münzirî)
Fevâid Bir râviden başkalarında az bulunan rivayetleri toplar Fevâid türü cüzler
Emâlî Hocanın imlâ yoluyla yazdırdığı hadis mecmuaları İmlâ meclislerinde tutulan defterler

Müstedrek ve müstahrec

Müstahrec, bir hadis imamının kitabında belirli bir isnadla naklettiği hadisin bir başka isnadını arayıp bulması ve hadisi o isnadla kendi kitabında nakletmesidir. Müstedrek ise bunun tersine, "eksik kalan hadisleri" dışarıdan tamamlayan türdür. Buhârî ve Müslim'in şartlarına uyduğu hâlde kitaplarına alamadıkları hadisler için kaleme alınan çalışmalar bu gruba girer 2014 ÖABT-DKAB. Dârekutnî'nin bu nitelikte yetmiş hadisi bir araya getiren el-İlzâmât ale's-Sahîhayn'ı bu türün tipik örneğidir 2017 MBSTS.

Müstahrec türünün faydaları arasında âlî isnad elde etmek, hadisteki eksik veya fazla kelimeleri tespit etmek, daha üstün bir tahammül yolunu ortaya koymak ve ferd sanılan hadisin meşhur/mütevatir olduğunu göstermek sayılır; ezberi kolaylaştırmak bu türün gayeleri arasında değildir 2023 MBSTS. Müstahrec, hadis usulünde "mutâbâat" denilen uygulamanın eser çapındaki şeklidir: aynı hadisi farklı râvilerin de rivayet ettiği gösterilir 2024 DHBT. Zevâid–müstahrec–muhtasar sıralamasıyla sorulan eşleştirmede "temel kaynakta olmayan fazlalıklar → zevâid; aynı hadislerin farklı senetleri → müstahrec; eserden seçip kısaltılan hâl → muhtasar" karşılığı doğrudur 2018 DHBT.

Zevâid ve etrâf

Zevâid, bir hadis kitabında bulunup da Kütüb-i Sitte'de bulunmayan hadisleri bir araya getiren türdür; yazar, ele aldığı eserleri Kütüb-i Sitte ile karşılaştırır. Heysemî, Bezzâr, Ebû Ya'lâ ve Ahmed b. Hanbel'in Müsned'leri ile Taberânî'nin üç Mu'cem'ini Kütüb-i Sitte ile kıyaslamış, orada bulunmayanları Mecmau'z-zevâid'de toplamıştır 2021 ÖABT-İHL. Aynı mantıkla Ahmed b. Hanbel Müsned'inin Kütüb-i Sitte'ye göre zevâidi ayrıca tespit edilir 2018 MBSTS. Etrâf türü ise hadislerin tamamını değil, yalnızca bir bölümünü zikrederek araştırmacıyı ilgili hadise ve senetlerine ulaştıran bir fihrist niteliğindedir; bu yüzden zevâid ile karıştırılmamalıdır.

Tahrîc

Tahrîc, bir hadisin asıl kaynağında/kitabındaki yerini belirlemeyi ve sıhhatini ortaya koymayı ifade eder. Özellikle tefsir, fıkıh, kelâm ve tasavvuf kitaplarında kaynaksız aktarılan rivayetler için yapılır: Irâkî'nin Gazâlî'nin İhyâu ulûmi'd-dîn'indeki hadisleri ele alan el-Muğnî'si bu türün klasik örneğidir 2018 ÖABT-DKAB. Bugün yazma eser neşirlerinde de araştırmacılar, kaynağı zikredilmemiş hadislerin yerlerini ve güvenilirliğini tahrîc yoluyla göstermektedir 2024 MBSTS. Hanefî fıkhının temel metinlerinden Merginânî'nin el-Hidâye'sindeki rivayetleri kaynak ve sıhhat açısından inceleyen Zeylaî'nin Nasbü'r-Râye'si de tahrîc türündedir 2022 DHBT. Tahrîc çalışmalarında başlıca üç yol vardır: hadisteki kelimeden hareketle el-Mu'cemu'l-müfehres gibi fihristleri taramak, konudan hareketle konu tasnifli eserlere bakmak ve râvi adından hareketle müsned/câmi' türü eserlerde aramak.

Şerh, haşiye ve muhtasar

Şerh, hadislerin Arapça dil kuralları ve şer'î hükümler dikkate alınarak açıklanmasıyla meydana gelen türdür. Buhârî'nin el-Câmii's-Sahîh'ine yazılan Fethu'l-Bârî bu türün en meşhur örneğidir 2014 DHBT. Aynı eserin şerhleri arasında Aynî'nin Umdetü'l-Kârî, Kastallânî'nin İrşâdü's-Sârî ve Kirmânî'nin el-Kevâkibü'd-Derârî'si sayılır; Suyûtî'nin Tenvîru'l-havâlik'i ise Muvatta' şerhi olduğundan Buhârî şerhleri listesinde yer almaz 2016 DHBT.

Eser Müellifi Şerh edilen kitap
Fethu'l-Bârî İbn Hacer el-Askalânî (ö. 852) Sahîh-i Buhârî
Umdetü'l-Kârî Aynî (ö. 855) Sahîh-i Buhârî
İrşâdü's-Sârî Kastallânî (ö. 923) Sahîh-i Buhârî
el-Kevâkibü'd-Derârî Kirmânî (ö. 786) Sahîh-i Buhârî
Tenvîru'l-havâlik Suyûtî Muvatta'
el-Minhâc Nevevî (ö. 676) Sahîh-i Müslim

Muhtasar türü, isnadları hazfederek veya seçme yaparak eseri kısaltır. Zebîdî'nin et-Tecrîdü's-Sarîh'i Buhârî muhtasarıdır ve cumhuriyet döneminde Ahmet Naim ile Kâmil Miras tarafından tercüme edilerek Diyanet İşleri Başkanlığı yayını olarak basılmıştır 2016 MBSTS. Nevevî'nin Riyâzü's-Sâlihîn'i de uzun senetleri hazfedip yalnız metin ve sıhhat bilgileriyle yetindiği için bu pratik geleneğin en yaygın halk örneğidir; eser, âyetlerle hadisleri bölümler hâlinde verir, günlük hayat konularını işler, ancak râvilerle ilgili ayrıntılı cerh-ta'dîl değerlendirmelerine yer vermez 2014 DHBT · 2016 DHBT. Begavî'nin Mesâbîhu's-Sünne'si ise isnadları tamamen terk edip râviyi yalnız sahabî/tâbiîn seviyesinde zikreden ve Buhârî-Müslim kaynaklı hadislere "sahih", Ebû Dâvûd, Tirmizî ve diğerlerinden alınanlara "hasen" etiketi koyan ara bir derlemedir 2022 ÖABT-İHL.

Müstakil konu edebiyatı ve usul

Hadis edebiyatının yardımcı dalları arasında, sekiz ana konudan biri olan Hz. Peygamber'in fizikî ve rûhî özellikleri ile giyim-kuşam ve yaşayışını ihtiva eden müstakil şemâil türü ayrı bir yer tutar; Tirmizî'nin eş-Şemâilü'n-Nebeviyye'si bu türün kurucu metnidir 2014 DHBT. Vaaz geleneğinde ise "ne sadece iyiliğe teşvik ne de yalnız sakındırma" ilkesini gözeten denge, terğîb (teşvik) – terhîb (sakındırma) kavram çiftiyle ifade edilir; bu çerçevede Münzirî gibi müellifler müstakil derlemeler kaleme almıştır 2016 DHBT. Ayrıca İbnu's-Salâh eş-Şehrezûrî'nin önceki usul birikimini düzenleyen Ulûmu'l-Hadîs'i (Mukaddime) kendinden sonraki usul eserleri için dönüm noktası olmuş; müellif Fetâvâ ve Mesâil adlı çalışmalarıyla hadis-fetva literatürünün de ilk örneğini vermiştir 2024 ÖABT-İHL.

Karıştırılanlar

Kendini dene: 6 soru

Konu anlatımına göre hazırlanmış özgün sorular. Bir şıkka dokun, cevap ve açıklama hemen açılır; sonuçların bu tarayıcıda saklanır.

1. Bir müellifin şartına uyduğu hâlde kitabına alamadığı hadisleri dışarıdan tamamlayan hadis edebiyatı türü hangisidir?

2. Heysemî'nin Mecmau'z-zevâid adlı eseri hangi hadis edebiyatı türüne örnektir?

3. Aşağıdakilerden hangisi müstahrec türünün faydalarından biri değildir?

4. Aşağıdaki eserlerden hangisi Buhârî şerhleri arasında yer almaz?

5. Aşağıdakilerden hangisi Riyâzü's-Sâlihîn için söylenemez?

6. Müstedrek, müstahrec ve zevâid türlerinin ayrımına ilişkin aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

← Tasnif dönemi eser türleri: musannef, müsned, sünen, câmi, mu'cem; Kütüb-i SitteSünnet ve hadis kavramı, sünnet türleri →

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: