Hadis Tarihi ve Edebiyatı

Hadis Tarihinin Dönemleri: Kitabet, Tedvin, Tasnif

13 çıkmış soruMBSTS: 4DHBT: 1ÖABT-DKAB: 6ÖABT-İHL: 22013–2024

Bu sayfada

  1. Dönemlerin çerçevesi ve sıralaması
  2. Tesbit dönemi: hıfz ve kitabet
  3. Tedvin dönemi: Ömer b. Abdülaziz ve Zührî
  4. Tasnif dönemi: Mâlik ve ilk müdevvenât
  5. Tehzib dönemi: şerh, ihtisar ve zevâid çalışmaları

Kısaca

Muhaddisler I–III. (VII–IX.) yüzyılları hıfz, kitâbet, tedvîn ve tasnif olmak üzere dört dönemde inceler; ders kitaplarında ilk ikisi "tesbit" adıyla birleştirilir, tasnifin ardından gelen şerh-ihtisar faaliyetleri de ayrı bir dönem olarak eklenir. Bu dönemlerin sırası, tanımları ve her dönemin öne çıkan isimleri DHBT/MBSTS ile ÖABT'de düzenli olarak sorulur. Ayrıca ilk yazılı hadis vesikaları (sahifeler) ve Ömer b. Abdülaziz'in emriyle başlayan resmî tedvin faaliyeti de bu konunun kalbinde yer alır; konudan toplam 13 soru gelmiştir.

Sınavda en çok sorulanlar

Konu anlatımı

Dönemlerin çerçevesi ve sıralaması

Hadis tarihi dönemlendirmesi, rivayetlerin korunma biçimiyle doğrudan ilişkilidir. Sınavlarda iki eşdeğer tasnif karşımıza çıkar. Geniş tasnifte dönemler tesbit, tedvin, tasnif, tehzib sırasıyla ilerler; bu dörtlü sıralamada ezber ve yazı birlikte "tesbit" başlığı altında toplanır 2022 MBSTS.

Ayrıntılı tasnifte ise tesbit dönemi kendi içinde hıfz (ezberleme) ve kitabet (yazıyla kayıt) olarak ikiye ayrılır. Hangi tasnif kullanılırsa kullanılsın, istinbat yani hadislerden fıkhî hüküm çıkarma, hadisçilerin dönemlendirdiği bir rivayet faaliyeti olarak ele alınmaz 2024 MBSTS.

Dönem Temel faaliyet Yaklaşık zaman Öne çıkan isim/eser
Tesbit (hıfz + kitabet) Sözlü ezber ve bireysel yazımla rivayetleri kayıt altına alma Hz. Peygamber devri – I. (h.) yüzyılın son çeyreği Ebû Hüreyre, Abdullah b. Amr, sahifeler
Tedvin Dağınık malzemeyi sınıflandırmadan kitaplarda toplama I. (h.) yüzyılın son çeyreği – II. (h.) yüzyılın ortaları Ömer b. Abdülaziz, İbn Şihâb ez-Zührî
Tasnif Hadisleri konularına, râvilerine veya sıhhatine göre düzenleme II. (h.) yüzyılın ilk yarısında başlayan çalışmalarla, yaklaşık II. yüzyıl ortaları – IV. asır başları Mâlik b. Enes, Ahmed b. Hanbel, Kütüb-i Sitte
Tehzib Mevcut eserlere şerh, ihtisar, zevâid, tahric çalışmaları IV.–V. asır ortalarından günümüze İbn Abdilberr, İbn Hacer, Nevevî

Dikkat: Sınavlarda "tesbit" döneminin tanımı, râvilerin seyahat edip hayattaki sahâbîlerden hadis öğrendiği, rivayetlerin genellikle hafızadan nakledildiği bir tabloyla verilir. Bu, hıfz ağırlıklı ilk dönemi anlatır 2022 ÖABT-DKAB.

Tesbit dönemi: hıfz ve kitabet

İlk dönemde hadisler temel olarak ezberlenirdi; tek bir hadisi bizzat işitmek için uzun yolculuklar (er-rihle fi talebi'l-hadis) yapılırdı. Câbir b. Abdullah'ın bir hadis için bir aylık yol gitmesi, Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin Ukbe b. Âmir'e kadar gitmesi bu dönemin meşhur örneklerindendir 2022 ÖABT-DKAB.

Yazı konusunda önce "Benden Kur'an'dan başka bir şey yazmayınız" (Ebû Saîd el-Hudrî hadisi) biçiminde bir yasak vardı; daha sonra bu yasak kaldırıldı. Kitabete müsaadeyi en açık biçimde gösteren söz, hıfzından şikâyet eden bir sahâbîye Hz. Peygamber'in "Hafızana elinle yardım et!" yani "yaz" tavsiyesidir. Bu haber Ebû Hüreyre üzerinden gelmiştir ve asıl muhatap ismi açıklanmayan bir kişidir 2017 MBSTS.

Ömer b. Hattâb ise hadis yazan sahâbîler arasında anılmaz; çünkü onun bir Sünnet kitabı yazma düşüncesi ashâbla istişareden sonra vazgeçmeyle sonuçlanmıştır 2017 MBSTS. Nitekim halifeler devrindeki denemeler arasında Ebû Bekr'in 500 kadar hadisi bir kitapta topladıktan sonra imha ettiği, Ömer'in ise Kur'an'la karışma ve kizbin artması endişesiyle vazgeçtiği nakledilir.

Sahâbe döneminden günümüze iz bırakan sahifeler şöyle özetlenebilir:

Sahife sahibi / kaynağı Eser adı Öne çıkan özellik
Abdullah b. Amr b. el-Âs es-Sahifetü's-sâdıka Hz. Peygamber'den izin alarak yazdı; torunu Amr b. Şuayb'ın "an ebîh an ceddih" isnadıyla aktarıldı; Ahmed b. Hanbel'in el-Müsned'inde geniş biçimde yer alır 2021 ÖABT-İHL
Hemmâm b. Münebbih (Ebû Hüreyre'den) es-Sahifetü's-sahiha Ebû Hüreyre'den 139 (veya 138 yahut 136) hadis içerir (bazı kaynaklar "140 kadar" der); Şam ve Berlin'deki nüshalarıyla günümüze ulaşan en eski yazılı hadis metinlerindendir; rivayetleri Ahmed b. Hanbel'in Müsned'inde yer alır 2021 ÖABT-DKAB · 2023 ÖABT-DKAB
Câbir b. Abdullah Sahifetü Câbir Aslında talebesi Süleyman b. Kays el-Yeşkürî tarafından yazılmıştır; "Câbir'in sahifesi" olarak şöhret buldu
Ali b. Ebî Tâlib (sahife) Ağırlıkla sadakat/zaman ve diyet hükümlerini içerir
Semura b. Cündeb (risale) "Semura b. Cündeb'ten oğullarına" diye başlayan risale; oğlu Süleyman tarikiyle rivayet edildi
İbn Abbâs (levhalar) Yazı notları; tefsir birikimi talebeleri Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve İkrime yoluyla aktarıldı

Dikkat: es-Sahifetü's-sadıka Abdullah b. Amr'ın; es-Sahifetü's-sahiha ise Hemmam b. Münebbih'in derlediği Ebû Hüreyre rivayetlerine verilen isimdir. İki sahife karıştırılmamalıdır 2021 ÖABT-DKAB · 2021 ÖABT-İHL.

Tedvin dönemi: Ömer b. Abdülaziz ve Zührî

Tedvin; hafızalarda ve çeşitli yazı malzemeleri üzerinde dağınık hâlde bulunan hadislerin, herhangi bir sınıflandırma yapılmaksızın bir araya toplanıp yazılmasıdır 2013 ÖABT-DKAB. Kitabet daha çok ferdî bir yazma faaliyeti iken tedvin, dağınık malzemeyi resmî iradeyle toplama niteliği taşır 2016 ÖABT-DKAB.

Hicrî I. yüzyılın sonları ile II. yüzyılın başlarına denk gelen bu faaliyet, Emevî halifesi Ömer b. Abdülaziz'in ilmin kaybolması ve ulemanın ölüp gitmesi endişesiyle başlatılmıştır. Halife, Medine valisi Ebû Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm'e yazdığı mektupta Hz. Peygamber'in hadislerini ve Amra bint Abdurrahman'ın rivayetlerini araştırıp yazmasını emretmiştir; aynı talimatın diğer vâlilere ve hadis âlimlerine de gönderildiği rivayet edilir 2016 ÖABT-DKAB.

Bu emri en kapsamlı biçimde uygulayan âlim İbn Şihâb ez-Zührî'dir. Mâlik b. Enes, hadisleri ilk kez derleyip yazıya geçirenin İbn Şihâb olduğunu söylemiştir. Zührî de bu ilmi kendisinden önce kimsenin tedvin etmediğini söylemiş; defter defter yazdığı hadisleri halifeye sunmuştur. Bundan dolayı resmî tedvin dönemi onunla başlatılır 2020 ÖABT-İHL.

Zührî'nin bu tarihsel rolü, Goldziher'in eleştirilerinin de merkezine yerleşmiştir. Goldziher, Zührî'nin Emevî idaresi nezdindeki konumunu ve resmî tedvindeki görevliliğini öne çıkararak onu yalan/sahte hadis üretmekle veya siyasî amaçlara hizmet etmekle suçlamaya çalışmıştır 2019 MBSTS. Bu bağlamda, özel olarak yolculuk yapılacak mescidin yalnız üç olduğunu (Mescid-i Haram, Mescid-i Nebevî, Mescid-i Aksâ) bildiren rivayeti Zührî'nin uydurduğunu iddia etmiştir. Bu iddiaya karşı hadisin farklı sahâbîlerden gelen rivayetlerinin bulunduğu, dolayısıyla Zührî'nin onu uydurmuş olamayacağı gösterilir; ayrıca şia kaynağı olan Ya'kubî'nin anlatımının tek yanlı kullanıldığına işaret edilir.

Tasnif dönemi: Mâlik ve ilk müdevvenât

Tedvinle toplanan malzeme kısa süre içinde düzene sokuldu; böylece hadisleri konularına göre (ale'l-ebvâb), râvilerine göre (ale'r-ricâl / ale'l-mesânîd) ve daha sonra sıhhat durumlarına göre sınıflandıran tasnif dönemi başladı. İlk musannıflar arasında er-Rebî' b. Subeyh, Saîd b. Ebû Arûbe, Ma'mer b. Râşid, İbn Cüreyc ve Süfyân es-Sevrî sayılır.

Bu dönemin en çok sorulan temsilcisi Mâlik b. Enes'tir. Onun el-Muvatta'ı ale'l-ebvâb tarzda tertip edilmiş; merfû hadislerin yanında sahabe sözlerine (mevkûf), tâbiûn görüşlerine (maktû) ve Medine ehlinin uygulamasına (amel-i ehl-i Medine) yer verilmiştir 2024 ÖABT-DKAB. Rivayete göre dönemin halifesi bu eseri bütün ülkede uygulanacak ortak bir kanun kitabı yapmak istemiş; ancak Mâlik, herkesin kendi beldesinin ameline göre davranabileceğini belirterek bu teklifi kabul etmemiştir. Muvatta', mevkûf ve maktû rivayetleri de içermesiyle yalnız merfû hadis toplayan Câmi'lerden ayrılır 2020 DHBT.

Tasnif döneminde ortaya çıkan başlıca eser türleri de sıkça karşılaştırılır:

Tür Düzenleme biçimi Temel örnek
Sünen Ale'l-ebvâb; ahkâm hadislerini fıkıh bablarına göre derler, ağırlıkla merfû (sahabe ve tâbiîn fetvalarına da yer verilebilir) Ebû Dâvûd, Nesâî, Tirmizî, İbn Mâce
Câmi' Ale'l-ebvâb; akâidden ahkâma çok geniş konular Buhârî, Müslim
Musannef Ale'l-ebvâb; merfû dışında mevkûf ve maktû da içerir Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe
Müsned Ale'r-ricâl; hadisleri sahâbî adlarına göre sıralar Ahmed b. Hanbel, Ebû Dâvûd et-Tayâlisî

Tehzib dönemi: şerh, ihtisar ve zevâid çalışmaları

Tasnif edilen eserlerden sonra hadis çalışmaları, mevcut metinleri işleme biçimine dönüştü. Tehzib döneminde şerh, ihtisar, cem', zevâid ve tahric çalışmaları yapıldı 2022 MBSTS. Örneğin İbn Abdilberr'in el-İstizkâr ve et-Temhîd adlı eserleri Muvatta'ın şerhleridir 2020 DHBT.

Karıştırılanlar

Kendini dene: 6 soru

Konu anlatımına göre hazırlanmış özgün sorular. Bir şıkka dokun, cevap ve açıklama hemen açılır; sonuçların bu tarayıcıda saklanır.

1. Hadis tarihinin dönemleri sırayla ele alındığında, dağınık malzemenin sınıflandırılmadan toplandığı aşamanın hemen ardından hangi faaliyet öne çıkar?

2. Hemmâm b. Münebbih'in Ebû Hüreyre'den derlediği ve günümüze ulaşan en eski yazılı hadis metinlerinden olan sahife hangisidir?

3. Emevî halifesi Ömer b. Abdülaziz'in hadisleri toplatma emrini en kapsamlı biçimde uygulayan ve resmî tedvin dönemi kendisiyle başlatılan âlim kimdir?

4. Ale'l-ebvâb tarzda tertip edilmiş, merfû hadislerin yanında sahabe ve tâbiûn görüşlerine de yer veren eser hangisidir?

5. Aşağıdakilerden hangisi tehzib döneminde yapılan çalışmalara örnektir?

6. Ömer b. Hattâb'ın hadis yazan sahâbîler arasında anılmamasının sebebi nedir?

← Sahabe, tabakalar, müksirûn ve hadis râvileriTasnif dönemi eser türleri: musannef, müsned, sünen, câmi, mu'cem; Kütüb-i Sitte →

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: