Namaz: Şartlar, Rükünler, Sehiv ve İmamlık

Kısaca

Beş vakit namaz, hicretten önce mi yoksa sonra mı farz kılındı? Şaşırtıcı olan, zekât, oruç ve hacdan önce Miraç gecesinde farz kılınmasıdır. Bu yüzden namaz, İslâm'da yükümlülük takviminin ilk sırasında durur. Bu konudan şimdiye kadar 29 soru çıkmıştır; fıkıhta en çok soru gelen başlıklardandır. Hükümlerin yanında müdrik–mesbuk–lâhik, sehiv secdesi ve imamlık gibi olay temelli meseleler de bu sayfada toplanır.

Sınavda en çok sorulanlar

• Namaz, Mekke döneminde Miraç'ta farz kılınmıştır; oruç, zekât ve hac Medine döneminde yükümlü olunmuştur. 2017 ÖABT-DKAB
• Sehiv secdesi, vaciplerin terk edilmesi veya geciktirilmesi ile rükünlerin takdim-tehir ve tekrarında gerekir; sünnet veya edep terki gerektirmez. 2015 MBSTS
• Farzın terki sehivle telafi edilmez; ancak unutulan secde, rükû gibi bir rükün namaz içinde hatırlanırsa kaza edilip sonunda sehiv secdesi yapılır. 2013 ÖABT-DKAB
• Gizli okunacak namazda açıktan okumak vacip ihlâlidir; teravihi sessiz kıldıran imam da sehiv secdesi yapmalıdır. 2017 MBSTS
• Güneşin doğması, batması ve tam tepede olması sırasında hiçbir namaz kılınmaz; batış anında yalnız o günün ikindi farzı kılınabilir. 2017 ÖABT-DKAB
• Nafile kılmanın mekruh olduğu vakitler arasında vitirden sonraki süre yer almaz; sabah, ikindi, akşam farzı öncesi ve bayram namazı çevresi başlıca örneklerdir. 2021 MBSTS
• İstikbal-i kıble, kasten terk edilirse namazı geçersiz kılar; ancak sehven veya bilmeden yanlış yöne dönen kişinin namazı iadeyi gerektirmez. 2020 MBSTS
• Kıble yönünü sorabilecek biri varken sormadan yanlış tarafa dönen kişi, namazını iade eder. 2022 ÖABT-İHL
• İmamlık için akıl, Müslümanlık, erkeklik, ergenlik ve kıraat şarttır; mukim olmak şart değildir. 2016 DHBT
• Müdrik–lâhik–mesbuk ayrımının tespiti için kişinin hangi rükünde imama katıldığına ve namaza ara verip vermediğine bakılır. 2016 ÖABT-DKAB · 2020 MBSTS · 2023 MBSTS · 2024 DHBT

Konu anlatımı

Namazın Tarihi ve Yükümlülüğü

Kavram: Namaz — Sözlükte: "dua, tâzim" anlamındaki salâtın karşılığı · Terim olarak: Belirli sözler ve hareketlerden oluşan, tekbirle girilip selâmla çıkılan bedenî ibadet.

Namazın tarihini bilmek, yükümlülük sıralamasını doğru çözdürür. Beş vakit namaz, Miraç gecesinde, hicretten önce farz kılınmıştır. Oruç, ramazan ayına bağlı yükümlülükle; zekât nisap ve sınıflarla; hac ise şartları oluşunca Medine döneminde farz olmuştur. Dolayısıyla Mekke döneminde farz kılınan büyük ibadet yalnız namazdır. 2017 ÖABT-DKAB

Namazın Şartları

Kavram: Namazın şartları — Namazdan önce hazır bulunması gereken dış unsurlar; namazın kendisinden olmayıp sıhhati için gerekli şartlardır.

Hanefîler'e göre namazın şartları altıdır:

1. Hadesten taharet — Abdestsizlik ve cünüplükten temizlenmek.
2. Necasetten taharet — Vücut, elbise ve namaz yerinin maddî pislikten arınması.
3. Setr-i avret — Erkeğin göbek–diz arasını, kadının yüz, el ve ayak dışındaki bedenini örtmesi.
4. İstikbal-i kıble — Kâbe yönüne dönmek.
5. Vakit — Namazın kendi vakti içinde kılınması.
6. Niyet — Hangi namazı kıldığını kalben belirlemek.

Önemli: Vaktinden önce kılınan namaz sahih olmaz ve yeniden kılınması gerekir. Aynı şekilde vaktinden önce oruç açmak da orucu geçersiz kılar; hata ile yapılsa bile hüküm değişmez. 2021 ÖABT-DKAB

İstikbal-i kıblenin iki yüzü vardır. Kıbleyi bilen kişi kasten başka yöne dönerse namazı bâtıl olur. Buna karşılık kıbleyi bilmeyen kimse araştırıp kanaat ettiği yöne döner; namazdan sonra yanıldığı anlaşılsa da iade gerekmez. 2020 MBSTS Ancak yanında kıbleyi bilen biri olduğu hâlde ona sormayıp rastgele bir yöne dönen kişinin namazı iade edilir; çünkü doğru bilgiye ulaşma imkânı varken kanaat oluşturmamıştır. 2022 ÖABT-İHL

Vakitler ve Mekruh Vakitler

Namaz vakitleri güneşe bağlıdır:

Mekruh vakitler ikiye ayrılır. Birinci grup: güneş doğması, tam tepeye gelmesi ve batması — bu üç vakitte hiçbir namaz kılınmaz. Güneşin batma anında yalnızca o güne ait ikindi farzı eda edilebilir; bu, o namazı güneş batmadan kılmaya yetişenin namazı tamamlamasıyla ilgilidir. 2017 ÖABT-DKAB

İkinci grupta ise yalnızca nafile kılmak mekruhtur; vakitler şunlardır:

1. Fecir doğduktan sonra yalnızca sabah namazının sünneti kılınabilir; başka nafile kılınmaz,
2. Sabah namazı kılındıktan sonra güneşin doğuşuna kadar,
3. İkindi eda edildikten sonra gün batımına kadar olan aralık,
4. Akşam vakti girince akşam farzından önce,
5. Bayram namazlarından önce ve sonra,
6. Cuma günü hatip minberdeyken.

Dikkat: Vitir eda edildikten sonra sabah vakti girene kadarki aralıkta nafile kılmak mekruh değildir. Bu aralık, mekruh vakit listesinde yer almaz. 2021 MBSTS

Namazın Rükünleri

Kavram: Rükün — Namazın içinde yer alan, kendisi olmadan namazın varlığından söz edilemeyen ana unsur.

Namazın rükünleri altıdır:

1. İftitah tekbiri — "Allahüekber" ile namaza girmek.
2. Kıyam — Ayakta durmak.
3. Kıraat — Kur'an'dan asgari miktar okumak.
4. Rükû — Elleri dizlere ulaştıracak biçimde eğilmek.
5. Secde — Yüzü yere koymak.
6. Ka'de-i ahîre — Son oturuşta Tahiyyât okuyacak kadar durup beklemek.

Altıncı rükün olan ka'de-i ahîrenin ölçüsü, Tahiyyât duasını okuyacak kadar bir süredir. İftitah tekbiri Hanefîler'de rükün değil şart olarak kabul edilir; diğer üç mezhep ise rükün sayar. 2022 ÖABT-DKAB

Tekbirler yerine göre farklı adlar alır:

"İrsal" ise tekbir sırasında elleri aşağı salıvermeyi anlatır; tekbir türü değildir. 2014 DHBT

Rükû ve secde tesbihleri ("sübhâne rabbiye'l-azîm", "sübhâne rabbiye'l-a'lâ") sünnettir; mezhepler bunların farz olmadığında ittifak eder. Fâtiha okumak, rükünleri sırayla yapmak ve ta'dîl-i erkâna riayet etmek ise tartışmalıdır; çoğunluğa göre farz veya vâciptir. 2022 ÖABT-DKAB

Namazın Vacipleri ve Sünnetleri

Kavram: Vâcip — Hanefîler'e göre: Farz kadar kesin delille sabit olmayan; sehven terk edilirse sehiv secdesi, kasten terk edilirse namazın iadesi gereken fiil.

Namazın vâcipleri şunlardır:

1. Namaza "Allahüekber" ile başlamak,
2. Fâtiha sûresini farzların ilk iki, nafile ve vitrin bütün rekâtlarında okumak,
3. Fâtiha'nın ardından birkaç âyet veya bir sûre okuyarak kıraati sürdürmek,
4. Fâtiha'yı eklenecek sûreden önce okumak,
5. Gizli ve açık okunacak namazlarda kıraati yerine göre yapmak,
6. Secdede burnu da alınla birlikte yere temas ettirmek,
7. Dört veya üç rekâtlı namazların ikinci rekâtından sonra kalkmayıp teşehhüt için oturmak,
8. Oturuşlarda Tahiyyât okumak,
9. Selâm vermek,
10. Tertibe (farzlar arasındaki sıraya) riayet etmek,
11. İlk oturuştan sonra gecikmeden ayağa kalkmak,
12. Vitirde Kunut duası okumak,
13. Bayram namazlarındaki ilâve tekbirler,
14. Tilâvet secdesi gerektiğinde yapmak,
15. Sebep oluşunca sehiv secdesi.

Sünnetler arasında Sübhâneke, eûzü, besmele, âmin demek, rükû ve secde tesbihleri, son oturuşta salavat ve Rabbena duaları sayılır. Sünnetin terki ne namazı bozar ne sehiv secdesi gerektirir; ancak kasten terk edilmesi isâet denilen kusurlu davranıştır. 2022 DHBT

Dikkat: Secdede yalnızca alnı yere koymak, burnu değdirmemek vâcibin terki sayılır ve sehiv secdesi gerektirir. Zamm-ı sûre okumadan rükûya gitmek de ilk iki rekâtta sehiv gerektiren bir vacip eksikliğidir. 2022 DHBT

Kıraat ve Okuyuş Hataları

Kıraatin en alt sınırı, kısa üç âyet ya da bu miktarda tek bir uzun âyettir. Hanefîler Fâtiha'yı vâcip kabul eder; diğer üç mezhebe göre Fâtiha farzdır.

Kavram: Zelletü'l-karî — Namaz kılarken Kur'an okunması sırasında yapılan okuyuş hataları ve dil sürçmeleri.

Okuyuş hatasında ölçü, okunan lafzın Kur'an'dan olup olmamasıdır: Kur'an'dan olmayan bir lafız namazı bozar; okunan lafız Kur'an'dan ise anlam bozulsa bile namaz bozulmaz; hareke yanlışları da namazı bozmaz. Kavram, bu tür meselelerin genel adıdır. 2017 MBSTS

Sehiv Secdesi

Kavram: Sehiv secdesi — Namazdaki bir vâcibin unutularak terk veya tehir edilmesi yahut bir rüknün tekrar, takdim veya tehir edilmesi durumunda namazın sonunda yapılan iki secde.

Sehiv secdesine yol açan başlıca durumlar:

1. Bir rüknü tekrar etmek: rükûyu ikinci kez yapmak veya secdeyi ikiden fazlaya çıkarmak gibi. 2020 ÖABT-İHL
2. Bir rüknü öne almak veya geciktirmek: kıraat etmeden rükûya gitmek, kavme ve celseyi yapmamak gibi.
3. Bir vâcibi terk etmek: Fâtiha veya zamm-ı sûre okumamak, ilk oturuşa oturmamak, Tahiyyât okumamak gibi. 2015 ÖABT-DKAB
4. Son oturuştan sonra selâm vermek varken sehven kıyama durmak.
5. Rekât sayısında tereddüde düşmek (ilk defa değilse, az olanı esas alıp tamamlayıp sehiv yapar). 2022 MBSTS

Önemli: Sehiv secdesi, dört durumda gerekir: vâcibin terki, vâcibin tehiri, rüknün tekrarı, rüknün takdim veya tehiri. Sünnet veya edep terki sehiv gerektirmez. 2015 MBSTS

Sehiv secdesi ile ilgili çokça karıştırılan husus, farzın unutulmasıyla vâcibin unutulmasını ayırmaktır. Farzın terki bizzat namazı sakatlar; sehiv secdesi bu boşluğu kapatamaz. Ancak farz unutulup da namaz içinde telafi edilebiliyorsa, telafi edilir ve sonunda sehiv secdesi yapılır. Rüknün terk edildiği ikinci secdeden sonra hatırlanırsa namaz artık bu sebeple sehivle tamamlanamaz; yeniden kılınması gerekir. 2013 ÖABT-DKAB

Örnek olaylarla destekleyelim: Bir kişi namazda üç secde yaptı, iki rükû yaptı; bir kişi Fâtiha'yı unuttu; bir kişi ikinci rekâtta oturmadan ayağa kalktı — bunların her biri sehiv secdesi gerektirir. 2022 MBSTS Aynı şekilde, zamm-ı sureyi unutup rükûda hatırlayan kişi kıyama döner, sureyi okur, yeniden rükû yapar ve sonunda sehiv secdesi yapılır. 2015 ÖABT-DKAB

Buna karşılık sünnetlerin terki sehiv gerektirmez: Sübhâneke'yi okumamak veya son oturuşta salavat okumamak bunlardandır. Rükûdan sonra secdenin eksik yapılması ise farzın terki olduğu için ayrıca değerlendirilir; namazdan sonra değil, namaz içinde hatırlanırsa tamamlanıp sehiv yapılır. 2019 MBSTS

İmama özel sehiv durumları da vardır:

1. Bayram namazındaki ilâve tekbirlerden biri veya her ikisi imam tarafından yapılmadığında sehiv secdesi gerekli olur.
2. İmam teravih namazında kıraati sesli okuması gerekirken gizli okursa sehiv yapmalıdır.
3. Fâtiha'nın ardından "âmin"i gizli okumak Hanefîler'de sünnettir; sesli söylemek sehiv secdesi gerektirmez. 2017 MBSTS

Cemaatle kılınan namazda imam sehiv etti diye cemaat de onunla birlikte sehiv secdesi yapar; ancak cemaatin kendisi sehiv ederse ona sehiv secdesi gerekmez. 2015 ÖABT-DKAB

Tilavet Secdesi

Kavram: Tilâvet secdesi — Kur'an'daki secde âyetlerinden biri okunduğunda veya işitildiğinde, rükûsuz ve selâmsız olarak yapılan tek secde.

Tilavet secdesi, secde âyeti okuyan ve işiten mükellef için Hanefîler'de vâciptir. Secde âyetinden sonra peş peşe üç âyetten fazla okumayacaksa namazdaki rükû tilavet secdesi yerine geçebilir; fazla okuyacaksa önce tilavet secdesi yapılır, sonra kıraate dönülür. 2016 MBSTS

Cemaat ve İmamlık

Cemaatle namazın hükmü mezheplere göre değişir:

2018 MBSTS

İmamlığın şartları şunlardır:

1. Müslüman olmak,
2. Âkil olmak,
3. Bâliğ olmak,
4. Erkek olmak,
5. Namaz kılacak kadar kıraat bilmek,
6. Abdestsizlik gibi sıhhat engeli taşımamak.

Dikkat: İmamlık için mukim olmak şart koşulmaz. Misafir olan bir kişi de gerekli nitelikleri taşıyorsa imam olabilir. 2016 DHBT

İmamın namaz kılınırken kendisine uyulan kişi olduğu düşünülürse, kendi mezhebine göre namazı sahih olan birinin başka mezhepten olan imama uyması mümkündür. Namazda imamın fiilleri birlikte yapılır; imamdan önce rükû ve secde yapmak mekruhtur.

Cemaatle ilgili önemli bir sakınca kadın-erkek aynı hizada durmaktır. Hanefîler'e göre bir kadın erkekler safında namaza durursa kadının yanındaki ve arkasındaki erkeklerin namazı bozulur. Örneğin evde tek başına namaza duran bir erkeğe eşi uymuş, ardından gelen bir erkek kardeşi de kadının hizasında durmuşsa; bu durumda kadının hizasındaki erkeğin namazı geçersiz olur. 2019 MBSTS

Mesh ile abdest alma konusunda şu kural işletilir: Abdestli kişinin, mestine meshetmiş olana uyması sahihtir. Çünkü mesh yapanın namazı kendi başına geçerlidir; imamlığa engel bir eksiklik taşımaz. 2023 ÖABT-İHL

Müdrik, Lâhik ve Mesbuk

Kavram: Müdrik — İmam daha ilk rekâtın rükûundan kalkmadan kendisine uyup namazı onunla birlikte tamamlayan kimse.

Kavram: Lâhik — İmamla namaza başladığı hâlde abdestinin bozulması gibi bir sebeple ara vermek zorunda kalan ve sonra dönüp namazını tamamlayan kimse.

Kavram: Mesbuk — Birinci rekâtın rükûundan sonra imama uyan, yani bir kısım rekâtı kaçıran kimse.

Bu üç kavram, tablo analizlerinde doğrudan tespit ettirir. İlk rekâtın rükûuna yetişen kişi o rekâta yetişmiş sayılır, müdrik olur. İlk rekâtın rükûuna yetişemeyen ise mesbuktur. Namaza başladığı hâlde bir rüknü kaçırıp sonra telafi eden lâhiktir. 2016 ÖABT-DKAB · 2020 MBSTS · 2023 MBSTS · 2024 DHBT

Önemli: Mesbuk, imam selâm verdikten sonra kaçırdığı rekâtları tek başına kılıyormuş gibi kıraat ederek tamamlar. Kaçırdığı kısmı imamla kılıyormuş gibi sessizce beklemek doğru değildir. 2018 MBSTS

İmama rükûda yetişen kişi, o rekâtın kıraat yükümlülüğüne yetişmiş demektir; bu yüzden rükûa yetişen mesbuk sayılmaz. İmam henüz selâm vermeden cuma namazına katılan kişi Hanefîler'e göre cemaatle kılma imkânını yakalamış olur; selâmdan sonra yetişemediği bölümü kendisi tamamlar. Mâlikî ve Şâfiîler ise en az bir rekâta ulaşmayı arar; ikinci rekâtın rükûundan sonra gelen kimse cumayı değil öğle namazını kılar. 2018 MBSTS

Kaza Namazı

Kavram: Kaza — Vaktinde kılınamayan farz namazın, vakti çıktıktan sonra yerine getirilmesi.

Kaza ile ilgili Hanefîler'de dört kural öne çıkar:

1. Seferî iken kazâya kalan dört rekâtlı farz, mukimken de iki rekât olarak kılınır.
2. Tertip sahibi, yani kazâ namazı sayısı altı vakitten az olan kişi, önce kazaya kalan namazı sonra vakit namazını kılar.
3. Revâtib sünnetler kaza bahanesiyle terk edilmez; günlük namazların beraberinde âdet hâline getirilen sünnetlere devam edilir.
4. Mürted, irtidad süresine ait namazları kaza etmez; irtidad döneminin amelleri bâtıldır.

2024 MBSTS

Kadın ve Erkeğin Namazındaki Farklar

Uygulama açısından kadınlarla erkekler arasında farklılık gösteren ibadetler, namaz ve hacdır. Namazdaki farkların başlıcaları şunlardır:

1. Kadınlar ezan okumaz, kâmet getirmez; kendi başlarına kılarken.
2. İftitah tekbirinde erkekler ellerini kulak seviyesine, kadınlar ise omuz seviyesine kaldırır.
3. Erkekler elleri göbeğin altında, kadınlar göğsün üstünde birleştirir.
4. Rükûda kadınlar daha az eğilir; secdede kolları yanlarına bitiştirir.
5. Oturuşta kadınlar iki ayağını sağ yana çıkararak oturur; erkekler sol ayağını yayıp sağ ayağını diker.
6. Yüz, el ve ayaklar hariç kadın bedeninin tamamı avrettir.

Hac'daki fark ise özellikle ihram kıyafetlerinde ve bazı menasik kurallarında kendini gösterir. 2017 MBSTS

Karıştırılanlar

• Sehiv mi, farzın terki mi? Sehiv yalnız vâcibin ve tehiri mümkün rükün hatasının telafisidir. Farzın terki namazı bâtıl kılar; sehiv farz eksikliğini tamamlamaz.
• Müdrik mi, mesbuk mu? Rükûda yetişme ölçüsü önemlidir; rükûda yetişen müdrik, rükûdan sonra yetişen mesbuktur.
• Lâhik mi, mesbuk mu? Lâhik namaza baştan katılıp sonra ara verendir; mesbuk ise baştan katılamayandır. İkisi de tamamlamak için farklı kıraat kurallarına tâbidir.
• İrsal: Ellerin yanlara salıverilmesini anlatan bir terimdir; tekbir çeşitleri arasında yer almaz.
• Vacip–sünnet eşleşmeleri: Fâtiha vâciptir; Sübhâneke sünnettir; zamm-ı sûre vâciptir; rükû tesbihleri sünnettir; selâm vâciptir; salavat sünnettir.
• Kıraatin sesli-gizli yapılması: Öğle ile ikindide kıraat gizlidir. Sabah, akşam, yatsı ve teravihte ise açık okunur; teravihte imam kıraati sessiz yaparsa namazın sonunda sehiv secdesine gitmelidir.
• Mekruh vakit kategorileri: Güneş doğarken, tepedeyken, batarken hiçbir namaz kılınmaz; sabah sonrası ve ikindi sonrası gibi vakitlerde yalnız nafile kılınmaz, kaza kılınabilir.

Kendini yokla

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 9 Ekim 2026