İlmihal: İbadetler ve Muamelat

Taharet: Abdest, Gusül, Teyemmüm, Mest ve Özür

22 çıkmış soruMBSTS: 8DHBT: 6ÖABT-DKAB: 4ÖABT-İHL: 42014–2024

Bu sayfada

  1. Tahâretin temel kavramları: hades ve necâset
  2. Abdestin farzları ve mezheplerin eklediği şartlar
  3. Abdesti bozan durumlar
  4. Mest üzerine mesh
  5. Gusül
  6. Teyemmüm
  7. Özür hâli
  8. Kadınlara mahsus haller

Kısaca

Bir ibadet öncesinde abdest almak için musluğa giden herkes aslında farklı bir mezhebin farz sınırını uyguluyor olabilir: Kimi başının yalnız dörtte birini mesheder, kimi çıplak ayağını mesheder, kimi de niyeti farz kabul eder. Tahâret konusu sınavda en çok bu farklar, sayısal süreler ve özür hükümleriyle karşına çıkar. Bu dosyada abdest, gusül, teyemmüm, mest üzerine mesh ve özür hâli bir bütün olarak inceleniyor. Konudan bugüne kadar 22 soru gelmiş olması, her ayrıntının sınav değeri taşıdığını gösterir.

Sınavda en çok sorulanlar

Konu anlatımı

Tahâretin temel kavramları: hades ve necâset

Tahâret başlığı iki ayrı kirliliği temizlemeyi kapsar. Biri maddî kirlilik, diğeri ise ibadete engel olan hükmî kirliliktir. Sınavda ikisini ayıramayan adaylar özellikle özür ve hayız sorularında karıştırır.

Kavram: Hades — Abdestsizlik ve cünüplük gibi, ibadete engel olan hükmî kirliliktir. Abdest küçük hadesi, gusül büyük hadesi giderir.

Kavram: Necâset — Kan, idrar, dışkı gibi maddî pisliktir. Bu pisliğin giderilmesine necâsetten tahâret denir.

Necâsetin temizlenmesinde ilk yol su ile yıkamaktır. Fakat bazı maddeler kimyasal yapı değiştirerek de temiz hâle gelir. Tezeğin yanıp kül olması veya pis yağın sabuna dönüşmesi buna örnektir.

Kavram: İstihâle — Necis maddenin yakıcı, çözücü veya kimyasal bir işlemle yapı değiştirerek temiz nitelik kazanmasıdır. Tezekten kül, pis yağdan sabun oluşması gibi. 2021 MBSTS

Abdestin farzları ve mezheplerin eklediği şartlar

Abdest ayetinde yalnız dört uygulama yer alır. Bunlar sırasıyla yüzün yıkanması, kolların dirseklerle birlikte yıkanması, başa mesh edilmesi ve ayakların topuklarla birlikte yıkanmasıdır. 2023 MBSTS

Bu dört farz bütün Sünnî mezheplerce kabul edilir. Ayrıca mezhepler bazı uygulamaları da farz saymıştır. Tablo bunu özetler:

Mezhep Niyet Tertip Muvâlât Besmele Başın meshi Ayak uygulaması
Hanefî farz değil farz değil farz değil farz değil dörtte biri yeter yıkanır
Şâfiî farz farz farz değil farz değil azı yeter yıkanır
Mâlikî farz farz değil farz farz değil tamamı yıkanır
Hanbelî farz değil farz farz farz tamamı yıkanır
Ca‘ferî farz farz farz değil farz değil azı yeter meshedilir

Dikkat: Hanbelîlerde muvâlât ve tertip farzdır; besmele de Hanbelîlere göre farz kabul edilir. Şâfiîlerde ise niyet ile tertip farzdır. 2016 MBSTS · 2019 ÖABT-İHL · 2022 MBSTS

Şâfiîlerde niyet ve sıraya uyma farzdır. 2017 ÖABT-DKAB Mâlikîlerde niyet ve ara vermeden yıkama farz sayılır; ancak tertip farz değildir. 2022 MBSTS

Boynu mesh etme uygulaması ise hiçbir mezhepte farz görülmemiştir. Bu yüzden abdest hükümleri arasında sayılması kolayca yanlış bir genelleme olur. 2017 MBSTS

Mezhepleri gözlemleyen bir kimse şu farkları görebilir: Hanefî uygulamasında sıraya riayet şart değildir, başın dörtte biri meshedilir. Hanbelî uygulamasında besmele, tertip ve muvâlât titizlikle uygulanır. Ca‘ferî uygulamasında ise abdestte ayaklar yıkanmaz, meshedilir. 2022 DHBT

Başka bir gözlem de şudur: Şâfiîlerde cuma namazının geçerliliği için kırk kişilik cemaat aranır ve namazda her rekâtta Fâtiha okunur. Ca‘ferîler ayakları mesheder. Hanefîler ise abdestte yalnız Kur’an’daki dört farzı yeterli görür ve vitri vâcip kabul eder. 2024 ÖABT-İHL

Abdestte organları üçer defa yıkamak sünnet olduğu hâlde bazı zihinlerde farz zannedilir. Bu, hiçbir mezhepte abdestin farzı değildir. 2024 ÖABT-DKAB

Abdesti bozan durumlar

Abdesti bozan hâller şöyle sıralanabilir:

  1. Ön ve arkadan bir şey çıkması: idrar, dışkı, yel, meni, mezi, kan gibi çıkışlar. 2014 DHBT
  2. Vücuttan kan ve irin çıkması: yaranın dışına akarsa Hanefîlere göre bozar.
  3. Ağız dolusu kusmak: ister gıda ister safra gelsin, abdest bozulur.
  4. Şuurun kontrolünü bozan hâller: bayılma, derin uyku, sarhoşluk.
  5. Namazda sesli gülme: Hanefîlere göre hem namazı hem abdesti bozar.
  6. Şehvetli aşırı temas: bazı mezheplerde tenlerin dokunması da abdesti bozar.

Dikkat: Ağrı veya sendeleme sebebiyle gözyaşı gelmesi abdesti bozmaz. Namazda yakındakilerin duyacağı sesli gülme ise Hanefîlerde hem abdesti hem namazı bozar. 2023 MBSTS

Kan ve irin akmadıkça, kabuk düşmesi veya tırnak kesilmesi gibi durumlarda Hanefîlere göre abdest bozulmaz.

Mest üzerine mesh

Mest, ayağı topuklarla birlikte örten, su geçirmeyen, dayanıklı ayakkabıdır. Üzerine mesh, yıkama yerine geçen bir ruhsattır.

Kavram: Mest üzerine mesh — Abdestli olarak giyilen mestin üzerine, abdest alırken ıslak elle sıvazlama işlemidir. Yolcu olmayan için 24, yolcu için 72 saat geçerlidir.

Hanefîlere göre meshin geçerli olması için şunlar aranır: 2020 DHBT

  1. Önce ayaklar yıkanmak suretiyle alınan bir abdest bulunmalı, mest bundan sonra giyilmelidir.
  2. Ayağı topuklarla birlikte örtmelidir.
  3. Kullanılan malzeme su sızdırmamalı ve dayanıklı olmalıdır.
  4. Mukim için 24, yolcu için 72 saatlik süreye uyulmalıdır.
  5. Mesh sonrası ayaktan çıkarılırsa mesh bozulur.

Not: Mest ruhsatı yalnız suyun az olduğu zamanlara bağlanmış değildir. Normal şartlarda da abdestli giyilen meste mesh yapılabilir. 2020 DHBT

Mesh süresinin başlangıcı önemlidir: Bu sürenin işlemesi için mestin abdestli giyilmiş olmasının ardından abdesti bozan ilk durumun ortaya çıkması beklenir. 2019 MBSTS Yolculuk hâlinde abdest bozulursa süre 72 saat olur. 2019 ÖABT-DKAB

Gusül

Gusül; cünüplük, hayız ve nifas gibi büyük hükmî kirlilikleri gideren yıkanmadır. Uygulanmasında bütün vücudun kuru yer kalmayacak biçimde yıkanması gerekir.

Guslün çekirdek farzları Hanefîlere göre üçtür:

  1. Ağza su alıp çalkalamak.
  2. Burna su çekip yıkamak.
  3. Bütün vücudu yıkamak.

Önemli: Gusülde niyet etmek, ara vermeden tamamlamak ve ağza-burna su vermek konularında mezhepler ihtilaf etmiştir. Bazıları bunları farz, bazıları sünnet sayar. 2024 ÖABT-DKAB

Gusülde namaz abdesti almak ise ittifakla farz değil, sünnettir. Yani gusül abdesti tek başına namaz için yeterli olup ayrıca normal abdest gerekmez. 2022 ÖABT-İHL

Teyemmüm

Su bulunamadığı veya kullanılamadığı durumlarda abdest ve gusül yerine geçen hükmî temizliktir.

Kavram: Teyemmüm — Temiz toprak veya yer cinsinden bir maddeye elleri sürüp yüzü ve kolları meshetmektir. Abdest ve guslün bedelidir.

Hanefîlere göre teyemmümü câiz kılan belli başlı mazeretler şunlardır:

  1. Eldeki su, abdest veya gusül için yeterli miktarda olmamalıdır.
  2. Suyun ulaşılabilir mesafeden uzak olması.
  3. Suya giden yolun can veya mal açısından tehlikeli olması.
  4. Su, sağlığı ciddi biçimde bozabilecek kadar soğuk olmalıdır.

Dikkat: Hanefîlerde, suya gidip gelirken cemaatle kılınacak bir vakit namazının kaçırılması teyemmüm için yeterli mazeret değildir. Cuma ve vakit namazı kaçırıldığında yerine kaza veya öğle namazı konabilir; fakat cenaze ve bayram namazı kaçırma korkusu teyemmümü câiz kılar. 2018 DHBT

Özür hâli

İdrar tutamama, sürekli kan akması, devamlı kusma gibi abdesti bozan ve bir namaz vakti boyunca kesilmeyen rahatsızlıklar özür sayılır.

Kavram: Özür sahibi — Bir farz namaz vakti boyunca abdesti bozan rahatsızlığı kesilmeyen ve bu durum her vakit en az bir kez tekrarlanan kimsedir.

Hanefîlere göre özrü bulunan kişinin hükmü şöyledir:

  1. Abdestini her namaz vakti için taze olarak alır.
  2. Bu abdest, vakit çıkmadığı sürece farz, vâcip, sünnet, edâ ve kazâ türünden her namaz için geçerli kabul edilir. 2024 DHBT
  3. Namaz vakti sona erince abdest batıl olur. Sabah vakti içinde alınan abdest, güneşin doğmasıyla birlikte bozulur. 2023 ÖABT-İHL · 2024 DHBT
  4. Özür hâli, hayız ve nifastan tamamen farklıdır; onlara mahsus yasaklar birebir uygulanmaz. 2024 DHBT

Not: Özürlü kimsenin kıyafetine bulaşan idrar veya kan, özür devam ettiği müddetçe namaza mani değildir. Şayet bulaşma süreklilik göstermiyorsa kıyafetin temizlenmesi gerekir. 2023 ÖABT-İHL

Lohusalık ise özür değildir; doğuma bağlanan nifas hâlidir ve belirli hükümlere bağlanır. 2014 DHBT

Kadınlara mahsus haller

Hayız, nifas ve istihâze birbirinden ayrılmalıdır. Hayız ergenlikten menopoza kadar düzenli gelen âdet kanıdır; nifas doğum sonrası kanıdır; istihâze ise bunlar dışındaki özür kanıdır.

Hayızlı kadının yapamayacağı ibadetler şunlardır:

  1. Namaz kılmak.
  2. Oruç tutmak.
  3. Kur’an tilâveti yapmak.
  4. Kâbe’yi tavaf etmek.

Önemli: Sa‘y, hayız hâlinde yapılabilecek bir menâsiktir. Çünkü sa‘y için abdestli olmak Hanefîlerde sünnettir; tavaf gibi tahâret şartına bağlanmaz. 2015 MBSTS

Karıştırılanlar

Kendini yokla

Hanefîlere göre abdestte başın ne kadarı mesh edilir?En az dörtte biri mesh edilir; tamamını mesh etmek sünnettir.
Mest üzerine mesh süresi ne zaman başlar?Mest abdestli giyildikten sonra abdestin ilk bozulduğu andan itibaren başlar.
Yolcu için mest üzerine mesh süresi ne kadardır?Üç gün üç gece, yani 72 saattir.
Özür sahibi kimsenin Hanefîlere göre abdesti ne zaman bozulur?Namaz vaktinin çıkmasıyla bozulur.

Kendini dene: 6 soru

Konu anlatımına göre hazırlanmış özgün sorular. Bir şıkka dokun, cevap ve açıklama hemen açılır; sonuçların bu tarayıcıda saklanır.

1. Aşağıdakilerden hangisi necis bir maddenin kimyasal yapı değiştirerek temiz hâle gelmesini ifade eder?

2. Hanefîlere göre abdest alırken başın ne kadarı mesh edilmelidir?

3. Aşağıdakilerden hangisi Hanefîlere göre abdesti bozmaz?

4. Yerleşik ve yolcu için mest üzerine mesh süreleri aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

5. Aşağıdakilerden hangisi hiçbir mezhepte abdestin farzı kabul edilmemiştir?

6. Hanefîlere göre özür sahibi bir kimsenin aldığı abdestle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

← Ehliyet, dönemleri ve ehliyet arızalarıNamaz: şartlar, rükünler, vacipler, sehiv secdesi, cemaat ve imamlık →

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: