Cuma, Bayram, Cenaze, Nafile ve Yolculuk Namazları

Kısaca

Bir namazın yolcu için hükmü, binek üstünde kılınıp kılınamayacağından çözülür. Bu bölümde cuma, bayram, cenaze, nafile ve yolculuk namazları ile cem ve teşrik tekbirleri ele alınır. 17 soruluk geçmiş veri, Hanefî mezhebinin pratik sonuçlarının önce ezberlenecek katman olduğunu gösterir. Kavramlar birbirine karıştığında ise doğru yol hızla kapanır.

Sınavda en çok sorulanlar

• Revâtib ile regâib/tatavvu ayrımı: Teravih revâtibtir; nezir ise vacip olduğu için nafile sınıfına girmez. 2015 MBSTS · 2016 DHBT · 2016 MBSTS
• Cuma namazının vücûb şartları erkeklik, hürriyet, ikamet ve mazeretsizliktir; Hanefî'de cemaat sayısı kırk değildir. 2020 DHBT
• Cenaze namazı, toplumun bir bölümünün kılmasıyla diğerlerinden düşen bir farzdır ve yalnızca ayakta eda edilir; kefen sırası kamis, izar, lifafedir. 2016 MBSTS · 2021 MBSTS · 2024 MBSTS
• Hacet ve küsuf namazları Hz. Peygamber'in söz ve uygulamasıyla sabittir. 2017 MBSTS · 2021 ÖABT-İHL
• Teravih önce tek başına kılınmış, Hz. Ömer döneminde cemaatle kılınmaya başlanmıştır. 2020 ÖABT-DKAB
• Hanefî'de yolculukta kasr, orucu erteleme ve mesh süresi geçerli; cem ise yolcuya tanınmış genel bir ruhsat değildir. 2020 DHBT · 2022 MBSTS
• Gittiği yerde on beş günden az kalmayı düşünen kimse seferîliğini sürdürür; kalış süresi on beş günü bulursa mukim hükmüne geçer. 2019 MBSTS
• Cem konusunda ittifak edilen iki hac durağı vardır: Arafat'ta ikindi namazı öne alınıp öğle vaktinde, Müzdelife'de ise akşam namazı geciktirilip yatsı vaktinde eda edilir. 2014 ÖABT-DKAB · 2023 MBSTS · 2024 ÖABT-DKAB
• Hanefîlerde fetvaya dayanak olan görüş, teşrik tekbirlerinin başlangıcını arefe sabahı namazı, bitişini ise bayramın dördüncü günü ikindi namazı olarak belirler. 2018 DHBT

Konu anlatımı

Nafile namazların haritası: revâtib, regâib, tatavvu

Nafile terimi geniş bir alanı kapsar; bu yüzden önce kendi içindeki iki katmanı ayırmak gerekir.

Kavram: Revâtib, farz namazlarla birlikte ve belirli vakitlerde sürekli biçimde kılınan nafilelerdir. Bunlar da güçlü görülen müekkedler ile daha hafif tutulan gayr-i müekkedler şeklinde ikiye ayrılır. Regâib (tatavvu) ise düzenli vakitlere bağlı kalmaksızın çeşitli vesilelerle yerine getirilen gönüllü nafilelerdir.

1. Revâtib sünnetler farz namazların önünde veya sonrasında belli bir devamlılık içinde kılınır. Sabahın farzından önceki iki rekât, öğlenin ilk ve son sünnetleri, akşamın sünneti, yatsının son sünneti ve ramazana mahsus teravih bu gruptadır. 2016 MBSTS
2. Regâib grubu, belli bir vakte ya da vesileye bağlı gönüllü namazlardan oluşur. 2015 MBSTS - Gece ve gündüz vakitlerine bağlı olanlar: teheccüd, kuşluk, evvâbîn. - Bir ihtiyaç ya da dilekle kılınanlar: hacet, istihare. - Bir olay ya da mekâna bağlı olanlar: küsuf/husuf, yağmur duası, tahiyyetü'l-mescid. - Bir işin ardından kılınanlar: yolculuk dönüşü ve abdest/gusül sonrası namazlar; tesbih namazı da bu grupta anılır.
3. Hanefî'ye göre nafile namazlar binek üstünde kılınabilir. Buna karşılık farz ve vacip namazlar özürsüz binek üstünde eda edilmez. Nezir namazı vacip olduğundan bu kolaylıktan yararlanamaz. 2016 DHBT
4. Nezir namazı, kişinin kendini yükümlü kılmasıyla vacip hale gelir; bu yüzden sünen-i regâibden sayılmaz. Nafile olarak başlanıp bozulan bir namazın kazası da Hanefîler'e göre vacip olur.
5. Nâfile namazlarda mutlak niyet yeterlidir; yani belirli bir isim söylenmeden "namaz kılmaya" diye niyet edilebilir. Farz ve vaciplerde ise hangi namaz olduğu belirtilmelidir.

Püf noktası: Bir namazın "düzenli mi, yoksa vesileye mi bağlı mı" olduğu sınıfını ele verir. Düzenli olanları revâtib, vesileye göre kılınanları regâib/tatavvu diye düşün.

Sık anılan nafileler: hacet, küsuf, istihare ve teravih

Bu başlıkta özellikle olay anlatımıyla öne çıkan namazlara odaklanılıyor.

Hacet namazı kılacak kişi önce güzelce abdest alır, iki rekât namaz kılar; ardından Allah'a hamd edip Hz. Peygamber'e salavat getirir ve "Lâ ilâhe illallâhü'l-halîmü'l-kerîm..." diye devam eden duayı okur. Bu uygulamanın adı hacet namazıdır. Duanın özünde kul, muradını doğrudan Allah'a arz eder; günah, keder ve karşılanmamış arzulardan kurtulmayı diler. 2017 MBSTS

Küsuf, güneş tutulması sırasında kılınan namazdır. Resûlullah'ın küçük oğlu İbrahim'in öldüğü gün güneş de tutulmuş, insanlar tutulmayı bu ölümle açıklamaya kalkışmıştı. Bunun üzerine Hz. Peygamber, güneşin ve ayın Allah'ın varlığını ve kudretini gösteren alametler olduğunu, bir kimsenin ölümü için tutulmadığını söylemiş ve namaz kılmıştır. 2021 ÖABT-İHL Küsuf namazı cemaatle kılınır, kıraat açıktan yapılır. Ay tutulmasına ise husuf denir.

İstihare, kulun girişmeyi düşündüğü iş hakkında hayırlı olanı Allah'tan istemesi için iki rekât namaz kılması ve ardından istihare duasını okumasıdır. İyiliği veya kötülüğü kesin olan konularda istihareye başvurulmaz; ibadet ve sevap gibi iyi, haram ve günah gibi kötü hususlarda hayır aramak söz konusu değildir.

Teravih, sünnet-i müekkede bir namazdır ve ramazana mahsustur. Hz. Peygamber birkaç gece cemaate kıldırmış, sonra farz kılınmasından endişe ettiği için evde tek başına kılmaya devam etmiştir. Hz. Ömer döneminde Übey b. Kâ'b'ın imamlığında cemaatle kılınmaya başlanmış ve bu uygulama günümüze kadar sürmüştür. 2020 ÖABT-DKAB

Dikkat: Teravih bir nâfiledir ama "tatavvu/regaib" değildir. Bu ayrım, düzenli kılınan ramazan namazını diğer vesilelik nafilelerden ayırır.

Cuma namazının vücûb ve sıhhat şartları

Cuma, haftalık toplu ibadettir; farz-ı ayın olduğu için farz ve sıhhat şartları ayrıca öğrenilir.

Kavram: Cuma namazında vücûb şartı, bir kimseye cumanın farz olabilmesi için gereken özellikleri; sıhhat şartı ise kılınan cumanın geçerli olabilmesi için bulunması gereken unsurları ifade eder.

Hanefîler cumayı bir kimseye farz kılan nitelikleri şöyle sıralar: kişinin erkek, hür ve yolcu olmayıp mukim olması; ayrıca sağlıklı ve mazeretsiz bulunması. Vaktin girmiş olması da cumayı eda etmek için aranır. Bu çerçevede vaktin girmesi ile mukimlik, öne çıkan iki şarttır. Hanefî mezhebinde kırk kişilik cemaat sayısı şartı aranmaz. 2020 DHBT

Cumanın sıhhat şartları arasında şunlar bulunur:

1. Cemaat bulunması
2. Cumanın herkese açık bir yerde eda edilmesi
3. Öğle vaktinde kılınması
4. Namazdan önce hutbe okunması
5. Şehir veya şehir hükmünde bir yerde kılınması
6. Devlet başkanı veya yetkili kıldığı kimsenin kıldırması (Hanefî)

Cemaat sayısı mezhepler arasında farklı belirlenmiştir. İmam hariç en az kişi sayısını Ebû Hanîfe üç, Ebû Yûsuf iki olarak kabul eder. Kırk sayısını Şâfiî ve Hanbelîler, on iki sayısını ise Mâlikîler esas alır. 2020 DHBT

Hutbe, cumadan önce ve cemaat huzurunda okunur. Hutbenin rüknü Allah'ı zikretmektir; bu yüzden kısa bir hamd veya tekbirle farz yerine gelir ama sünnet terk edilmiş olur. Cumanın on rekâtı; dört rekât ilk sünnet, iki rekât farz ve dört rekât son sünnet şeklinde taksim edilir. Zuhr-i ahîr ise ihtiyata dayalı sonradan ortaya çıkmış bir uygulamadır; Hanefî mezhebinde fetvaya esas olan görüşe göre bir beldede birden çok camide cuma kılınabilir.

Bayram namazı ve teşrik tekbirleri

Bayram namazı, yılda iki kez kılınan ve zâit tekbirleriyle diğer namazlardan ayrılan vacip bir namazdır.

Ramazan ve kurban bayramı namazlarına Hanefîler vacip hükmünü verir. Diğer mezheplerde hüküm farklıdır: Hanbelî mezhebi bu namazları toplum adına yerine getirilmesi gereken farz-ı kifaye olarak görür, Mâlikî ve Şâfiî mezhepleri ise güçlü (müekked) sünnet kabul eder. Namaz iki rekât olarak kılınır; birinci rekâtta iftitah tekbirinden sonra üç, ikinci rekâtta kıraat sonrası üç olmak üzere toplam altı zâit tekbir getirilir. Hutbe namazdan sonra okunur; hatip minbere çıkar ve hiç oturmadan hutbeye başlar, iki hutbe arasında kısa bir oturuş yapar.

Teşrik tekbirleri, kurban bayramı günleriyle bağlantılıdır. Hanefîlerde fetvaya göre tekbirler arefe günü sabah namazının ardından başlar; bayramın dördüncü günü ikindi namazı dâhil her farzdan sonra getirilir. 2018 DHBT Bu, toplam yirmi üç vakte karşılık gelir. Ebû Hanîfe'nin görüşünde ise süre arefe günü sabah namazından bayramın 1. günü ikindi namazına kadardır; mezhep içinde fetvaya esas olan görüş İmameyn'in görüşüdür.

Not: Teşrik tekbirleri kadın erkek, seferî mukim her mükelleften vaciptir. Namazın ardından ara verilmeden alınması gerekir.

Teşrik tekbiri olarak şu ifadelere yer verilir: "Allâhü ekber, Allâhü ekber, lâ ilâhe illallâhü vallâhü ekber, Allâhü ekber ve lillâhi'l-hamd."

Cenaze namazı ve kefen

Ölüm, geride kalanlara son bir toplu görev yükler: cenaze namazı.

Cenaze namazı, toplumun bir bölümü tarafından kılındığında diğer müslümanlardan sorumluluğu düşüren farz-ı kifaye bir namazdır. Bu namazın rükünleri yalnızca kıyam ile dört tekbirden oluşur; rükû ve secdesi bulunmaz. Sadece ayakta eda edilir. 2016 MBSTS · 2021 MBSTS

Cenaze namazının belli bir vakti yoktur; günün her saatinde kılınabilir. Dolayısıyla bu namazı yalnızca öğle veya ikindi namazının hemen ardına bağlayan bir ifade isabetli değildir. Ancak kerahat vakitlerinde kılmak mekruh kabul edilir. 2016 MBSTS

Cenaze namazını diğer namazlardan ayıran iki temel özellik vardır: Yalnızca ayakta kılınması ve farz-ı kifaye olması. Kadınların cemaate katılabilmesi ve namazın cami dışında da cemaatle kılınabilmesi ise başka namazlarda da bulunur. 2021 MBSTS Niyet eden kişi, ölünün cinsiyetini ve yetişkin mi yoksa çocuk mu olduğunu niyetinde belirler.

Kefen, ölünün yıkandıktan sonra sarıldığı kumaşlardır. Sünnet kefen erkek için üç parçadan oluşur:

Kefenlemede sıralama kamis, izar, lifafe şeklindedir. 2024 MBSTS Kadınlar için bu üç parçaya başörtüsü ve göğüs örtüsü eklenir; böylece beş parça olur. Kefenin beyaz pamuktan olması müstehaptır.

Yolculuk (seferîlik) ve namazların cem'i

Seferîlik, bazı ibadetlerde kolaylık sağlayan bir ruhsat sebebidir; bununla birlikte Hanefî mezhebi her kolaylığı yolcuya tanımaz.

Seferîlik, Hanefîler'e göre normal bir yürüyüşle üç günlük mesafe (yaklaşık 18 saat; bugünkü hesapla 90 km) yolculuk yapmayı ve gidilen yerde on beş günden az kalmayı gerektirir. 2019 MBSTS Gittiği yerde on beş günü dolduran veya doldurmayı planlayan kimse artık mukim kabul edilir; seferîlik ruhsatlarından faydalanamaz. Asli vatanında ve on beş günden uzun kaldığı ikamet yerinde de mukimdir. 2019 MBSTS

Yolcuya tanınan başlıca kolaylıklar şunlardır:

1. Seferî olan kişi, dört rekâtlı farzları iki rekât olarak eda eder.
2. Ramazan orucunu yolculuk sonrasına erteleyebilir.
3. Seferî olan kimse için cuma ve bayram namazları farz değildir; kıldığında ise bu namazlar geçerli sayılır.
4. Mestler üzerine mesh süresi üç gün üç geceye çıkar.
5. Yolcu parasız kaldığında zekât alabilir. 2020 DHBT

Hanefî mezhebinde seferîlik, öğle ile ikindinin ya da akşam ile yatsının birleştirilmesi için tek başına yeterli bir gerekçe sayılmaz. Yolcu genel bir cem ruhsatına sahip değildir. 2022 MBSTS Diğer mezhepler yolculuk, yağmur, hastalık, ihtiyaç ve meşguliyet gibi durumlarda cemi caiz görür; ne var ki bu mazeretlerin hangilerinin cemi mübah kıldığı bütün mezheplerde ortak biçimde belirlenmiş değildir.

Fakihlerin cem konusunda ittifak ettiği iki yer hac menasikiyle ilgilidir:

1. Arafat'ta ikindi namazı öne alınır ve öğle namazının vakti içinde öğleyle birlikte cem-i takdim suretiyle eda edilir.
2. Müzdelife'de yatsının vakti girdiğinde önce akşam namazı, ardından yatsı namazı aynı vakitte eda edilir; bu uygulama cem-i tehir olarak adlandırılır. 2014 ÖABT-DKAB · 2023 MBSTS · 2024 ÖABT-DKAB

Bu iki yerde yapılan cem, bütün müslümanlar için geçerli kabul edilmiştir. 2014 ÖABT-DKAB · 2024 ÖABT-DKAB

Karıştırılanlar

• Revâtib – regâib/tatavvu: Revâtib düzenli, regâib vesileliktir; teravih revâtibtir, regâib değildir.
• Nezir – nafile: Nezir, kişinin kendini yükümlü kıldığı vacip namazdır; nafile değildir.
• Küsuf – husuf: Küsuf güneş tutulması, husuf ay tutulması namazıdır.
• Cuma vücûb şartı – sıhhat şartı: Vücûb şartları kişide, sıhhat şartları namazın kılınışında aranır; cemaat sayısı sıhhatle ilgilidir.
• Cenaze namazı – günlük namaz: Günlük namazlardan farklı olarak cenaze namazı rükûsuz ve secdesizdir; sadece kıyam ve dört tekbirle tamamlanır.
• Seferîlik – mukimlik: On beş günden az kalan seferî, on beş ve daha fazla kalan mukimdir.
• Teşrik süresi: Fetvaya esas görüş arefe sabahından bayramın 4. günü ikindiye kadardır; Ebû Hanîfe'nin görüşü daha kısadır.
• Kefen parçaları: Kamis giysi, izar beden sargısı, lifafe en dışta düğümlenen parçadır.

Kendini yokla

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 9 Ekim 2026