Miras (ferâiz): ashâbü'l-ferâiz, asabe, hacb, payların hesabı

Kısaca

Miras hukukunda aynı mal, mirasçıların kimliği ve sayısı değişince adeta yeniden dağılır. Bu konu İslam miras hukukunun iskeletini oluşturur: ashâbü'l-ferâiz, asabe, hacb ve pay hesabı. Son yıllarda DHBT ve MBSTS'de hem kavram tanıma hem de sayısal paylaşım sorularıyla dikkat çeker. Bu bölümde 17 soruluk tekrar seti, konunun sınavdaki ağırlığını göstermektedir.

Sınavda en çok sorulanlar

• Hala, dayı, teyze gibi ashâb-ı ferâiz ve asabe dışında kalan kan hısımlarına zevi'l-erham denir. Hanefî ve Hanbelî'de mirasçıdır; Mâlikî ve Şâfiî'nin meşhur görüşüne göre beytülmâle kalır. 2023 MBSTS
• Payları nasla belirlenmiş mirasçı sınıfına ashâbü'l-ferâiz adı verilir; bu sınıf on bir gruptan meydana gelir. 2016 DHBT
• Eş, kız ve baba mirasçıysa: eş 1/8, kız 1/2, baba 1/6 ferâiz payına ek olarak asabe artığı alır. 48.000 TL'de sıralama kız > baba > eş olur. 2024 ÖABT-İHL
• Ölen kadının kocası, çocuk varsa 1/4, çocuk yoksa 1/2 alır; koca asabe değil, ashâbü'l-ferâizdendir. 2024 MBSTS
• Baba varken dede, oğlun oğlu varken erkek kardeş mirastan düşer; oğlun oğlu ve kız pay alır. 2019 MBSTS
• Babası hayatta olan ölüde erkek kardeş asabe olamaz; babanın mirasçılığı hem ferâiz payı hem de asabe sıfatıyla gerçekleşir. 2019 MBSTS
• Ana bir kardeşler, kadın-erkek ayırımı yapılmaksızın mirası eşit paylaşır. 2020 DHBT
• Anne bulunmasaydı babanın payı artmaz; baba çocukla birlikte 1/6'da kalır. Baba varken dede, oğul varken kardeş de mirastan düşer. 2023 ÖABT-İHL
• Oğul varken erkek kardeş mirasçı olamaz; küçük çocuk ve akıl hastası mirasçıdır; ceninin payı doğumdan sonra teslim edilmek üzere bekletilir. 2024 DHBT
• Çocukları bulunan ölenin anne ve babası eşit (1/6) pay alır; erkek kardeş babayla eşit pay alamaz, hacbolur; oğullar asabe olarak kalanı paylaşır. 2021 MBSTS
• Tereke işlem sırası: techiz-tekfin → borçlar → vasiyet (üçte bir) → miras paylaşımı. Vasiyet, malın yarısını kapsayamaz ve borçtan önce gelmez. 2020 MBSTS
• Hisseler toplamı ortak paydadan yüksekse avl/avliyye söz konusudur; paylar toplamı yeni payda kabul edilir. 2022 ÖABT-İHL
• Erkek kardeş, ölenin babası bulunursa mirastan pay alamaz; baba, asabelik sırasında kardeşlikten önce gelir. 2019 ÖABT-İHL
• Erkek kardeş, kız kardeşi hacbetmez; birlikte ikili-birli asabe olurlar. Asıl hacb örnekleri: oğul torunu, kız ana bir kardeşi, anne nineyi, baba dedeyi düşürür. 2020 ÖABT-İHL
• Ölenin erkek kardeşinin bulunması, oğlun oğlunun payında bir değişiklik oluşturmaz; nine, kız, koca ve babanın payı ise başka mirasçıların varlığına göre değişebilir. 2022 MBSTS
• Tereke sıralamasında önce borçlar, sonra vasiyet, daha sonra miras taksimi gelir. çıkmış soru
• Mirasçılık engelleri: kölelik, mûrisi haksız öldürme, din farkı, aynı anda vefat etme. Temyiz çağına ulaşmamış olmak engel değildir. 2023 ÖABT-İHL

Konu anlatımı

Ferâiz ilmi ve terekenin işlem sırası

Miras paylarının nas ve ictihadla düzenlendiği bu ilim, ölenin malının hangi sırayla elden çıkarılacağını belirler.

Kavram: Ferâiz — Sözlükte "belirlenmiş pay" anlamındaki farîzanın çoğuludur. Terim olarak İslam miras hukukunu konu edinen ilimdir.

Tereke, yani ölenin geride bıraktığı mal ve haklar şu sırayla tasfiye edilir:

1. Techiz ve tekfin masrafları: Ölünün yıkanması, kefenlenmesi, defnedilmesi için yapılan harcamalar önceliklidir. 2020 MBSTS
2. Borçlar: Kullara ve Allah'a ait borçlar, vasiyetten önce ödenir. çıkmış soru
3. Vasiyet: Kalan malın en çok üçte biri üzerinden yerine getirilir. Vârise mal vasiyeti caiz değildir. 2020 MBSTS
4. Miras paylaşımı: Bu aşamadan sonra kalan miktar mirasçılara hisseleri oranında dağıtılır.

Önemli: Borçlar vasiyetten önce geldiği için yarıya yakın bir mal vasiyeti, borçlar ödenmeden veya mirasçıların onayı olmadan aynı şekilde uygulanamaz. 2020 MBSTS

Mirasçı grupları: ferâiz, asabe, zevi'l-erham

Mirasçılar temelde üç grupta toplanır. Bu ayrım, hem kavram sorularında hem de paylaşım sorularında kullanılır.

Kavram: Ashâbü'l-ferâiz — Terikede hisseleri önceden belirlenen mirasçılardır. Bu on bir grup, mirastan belirli pay alan yakın hısımları bir araya getirir; eşler, ana-baba ve onların üst soyu, kız evlat ile kız kardeşler bu grubun bilinen örnekleridir. 2016 DHBT

Kavram: Asabe — Pay sahipleri hisselerini aldıktan sonra kalanı alan, mûrise doğrudan veya erkek vasıtasıyla bağlı mirasçıdır.

Zevi'l-erhamın mirasçılığı tartışmalıdır. Hanefî ve Hanbelîler mirasçı kabul ederken, Mâlikî ve Şâfiîlerin meşhur görüşü bunu beytülmâle bırakır. Sonraki dönemde beytülmâlin düzeninin bozulması gerekçesiyle iki mezhepte de zevi'l-erhamın mirasçılığı benimsenmiştir. 2023 MBSTS

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, zevi'l-erhamın devreye giriş şartıdır: ashâbü'l-ferâiz veya asabe içinden mirasçı bulunmadığında gündeme gelir; Hanefî-Hanbelî kesimi bunları mirasçı sayarken, Mâlikî ve Şâfiîlerin bilinen yaklaşımı mirası beytülmâle bırakma yönündedir. 2023 MBSTS

Ashâbü'l-ferâiz payları

Bu tablo, en sık hesaplanan payları özetler. Eşin payı her zaman çocuk durumuna göre değişir.

• Ana bir kardeşler: Tek ise 1/6, birden fazlaysa 1/3 alır ve hiçbir kadın-erkek farkı gözetilmez. 2020 DHBT
• Ana-baba bir kız kardeş: Tek ise 1/2, birden fazlaysa 2/3; erkek kardeşiyle birlikte "ikiye bir" olarak asabe olur.
• Dede: Baba yoksa onun yerine geçer; nine: Anne yoksa altıda bir alır. 2023 ÖABT-İHL

Püf noktası: Eşin payı hep "çocuk varsa yarıya düşer" kuralıyla akılda tutulur: koca 1/2'den 1/4'e, kadın 1/4'ten 1/8'e iner. 2024 MBSTS

Asabe çeşitleri ve sıralaması

Asabe, mirasın artan kısmını alan sistemin adıdır. Kendi içinde üç türe ayrılır:

Binefsihî asabenin öncelik sırası şöyledir:

1. Oğullar ve oğlun oğulları
2. Baba ve sağlıklı dede
3. Erkek kardeşler ve kardeş oğulları
4. Amcalar ve amca oğulları

Bu sıra gereği baba, erkek kardeşi hacbeder. Amca ve amca oğlu ise erkek kardeşten daha uzak oldukları için onu düşüremez. 2019 ÖABT-İHL

Dikkat: Erkek kardeş, kız kardeşi HACBETMEZ. Ana-baba bir kız kardeş, erkek kardeşiyle birlikte yaşayan asabe gibi hisse alır; erkek iki, kadın bir hisse kazanır. 2020 ÖABT-İHL

Örnek durum: Fadime Hanım'ın çocukları varsa, oğulları kalan mirası asabe sıfatıyla eşit biçimde bölüşür; erkek kardeş bu paylaşımda yer alamaz. 2021 MBSTS Aynı şekilde Sungur Bey'in oğlu varken kardeşi mirasçı olamaz; küçük kızı ve akıl hastası oğlu ise mirasçılıkta eksilmeye uğramaz. 2024 DHBT

Hacb: mirasçıyı düşüren veya payını azaltan kural

Bir mirasçının daha yakın başka bir mirasçı sebebiyle devre dışı kalması veya payının azalması hacb ile açıklanır.

Kavram: Hacb — Sözlükte "örtmek, engellemek" anlamındadır. Terim olarak daha yakın mirasçının, uzak mirasçıyı tamamen veya kısmen engellemesidir.

İki türü vardır:

1. Hacb-i hırmân: Uzak mirasçı tamamen düşer.
   - Baba varken dede, kız varken ana bir kardeş, anne varken nine, oğul varken oğlun oğlu miras alamaz. 2020 ÖABT-İHL - Oğlun oğlu varken erkek kardeş de pay alamaz; oğlun oğlu daha yakın asabedir. 2019 MBSTS

2. Hacb-i noksân: Mirasçı düşmez, payı azalır.
   - Çocuk olduğunda koca 1/2'den 1/4'e, karı 1/4'ten 1/8'e iner. 2024 MBSTS - Annenin payı çocuk veya birden çok kardeşle 1/3'ten 1/6'ya düşer.

Önemli: Kızların payı, diğer kızların sayısından etkilenir; tek kız 1/2, iki kız birlikte 2/3 alır. Oğlun oğlu ise ölenin erkek kardeşinden etkilenmez. 2022 MBSTS

Babanın durumu özeldir: Oğul varsa yalnız 1/6 alır; kız varsa 1/6 ferâiz payına ek olarak kalanı asabe sıfatıyla alır. Bu yüzden baba hem ashâbü'l-ferâiz hem asabe olabilir. 2019 MBSTS

Oğul bulunan bir paylaşımda anne olmasaydı da baba 1/6'da kalırdı; annenin hissesi asabe olan çocuklara geçerdi. 2023 ÖABT-İHL

Payların hesabı: avl ve red

Miras hesaplarında iki özel durum sınavda sıkça aranır.

Kavram: Avl (avliyye) — Hisselerin toplamı ortak paydadan fazla olursa, paylar toplamı yeni payda kabul edilir ve hepsi orantılı küçülür. 2022 ÖABT-İHL

Örnek: Koca 1/4, iki kız 2/3, anne 1/6 olsun. Payda 12 üzerinden 3 + 8 + 2 = 13/12; avl ile payda 13'e yükseltilir. Koca 3/13, kızlar 8/13, anne 2/13 alır. 2022 ÖABT-İHL

Kavram: Red — Asabe yoksa ve payların toplamı paydadan azsa artan kısım, eşler dışındaki ferâiz sahiplerine payları oranında iade edilir.

Eş, kız ve baba için klasik hesap:

Bu tabloda sıralama kız > baba > eş şeklindedir. Baba, baba olarak aldığı 1/6'ya ek olarak asabe artığını da alır. 2024 ÖABT-İHL

Mirasçılık engelleri ve özel durumlar

Bazı hâller mirasçı olmayı tamamen engeller.

1. Mûrisi öldürme: Kasten öldürme mirasçılığa engeldir. Kasıt dışı öldürmelerin durumu ise mezheplere göre farklılık gösterir.
2. Din farkı: Fakihlerin çoğunluğuna göre farklı din mensupları birbirine mirasçı olamaz.
3. Kölelik: Köle, mirasçı olamaz.
4. Aynı anda vefat / ölüm sırasının bilinmemesi: Birbirine mirasçı olamazlar.
5. Liân veya nesebin düşmesi: Babaya nisbet edilemeyen çocuk mirasçılıkta engel oluşturabilir.

Dikkat: Temyiz çağına ulaşmamış olmak, mirasçılık engeli değildir. Küçük çocuk, akıl hastası ve cenin de mirasçı kabul edilir; malları veli/vasî tarafından korunur, reşid olunca teslim edilir. 2023 ÖABT-İHL

Cenin sağ doğarsa payına hak kazanır; ölü doğarsa paylaşım yokluğuna göre yeniden yapılır. 2024 DHBT

Karıştırılanlar

• Ashâbü'l-ferâiz – asabe – zevi'l-erham: Birincisi belirli pay sahibidir, ikincisi artanı alır, üçüncüsü son sıradaki kan hısımıdır.
• Hacb-i hırmân – hacb-i noksân: Birincisi mirastan tamamen düşürür, ikincisi yalnız payı azaltır.
• Avl – red: Avlde paylar paydadan fazladır, redde artan pay ferâiz sahiplerine iade edilir.
• Ana bir kardeşler – ana-baba bir kardeşler: Ana bir kardeşler eşit paylaşır; ana-baba bir kardeşler birlikte asabe olduklarında erkek iki, kadın bir pay alır.
• Dede – baba, nine – anne: Baba dedeyi, anne nineyi mirastan düşürür.
• Eşler: Eş asabe değildir; artan kısımdan red almaz (Hanefî). 2024 MBSTS
• Borç – vasiyet: Terekeden önce borçlar, sonra vasiyet ödenir. çıkmış soru

Kendini yokla

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 9 Ekim 2026