Alım-Satım: Selem, İstisnâ, Murabaha, Îne, Sarf

Kısaca

Elinde olmayan bir buğdayı “parasını şimdi ver, harmanda teslim et” diye satabilir misin? Fıkıh bu soruya tek bir cevap değil; selem ve istisnâ gibi iki ayrı kurumla cevap verir. Bu konu satış türlerini, muhayyerlikleri ve piyasa müdahalesini tek çatıda toplar. 16 çıkmış soruyla dersin en yoğun muamelat başlıklarından biridir; kavram eşleştirmesi kadar örnek olay üzerinden akit bulma da sık karşına gelir.

Sınavda en çok sorulanlar

• Müsâveme pazarlıklı satıştır; satıcı maliyetini açıklamaz. 2024 DHBT
• Murabaha maliyet veya alış fiyatı üzerine kâr eklenen; tevliye ise maliyet üzerinden hiç kâr konmadan yapılan satıştır. 2020 MBSTS · 2022 DHBT
• Îne, vadeli ve yüksek bedelle satılan malı satıcının peşin ve daha düşük bedelle geri satın almasıdır. 2018 MBSTS · 2022 MBSTS
• Selem, peşin bedelle vadeli mislî mal satımıdır. 2020 MBSTS · 2024 DHBT
• İstisnâ, sanatkârla nitelikleri belirlenmiş eser üzerine kurulan üretim/sipariş akdidir. 2024 ÖABT-DKAB
• Sarf, para değişimidir; bedellerin peşinliği esastır. 2021 MBSTS
• Rüyet muhayyerliği, görmeden alınan malı gördükten sonra geri çevirebilme hakkıdır. 2024 MBSTS
• Ayıp muhayyerliğinde satıcının ayıbı biliyor olması şart değildir. 2022 ÖABT-İHL
• Bey' bi'l-vefâ, bedel iade edilince malın ilk sahibine geri satılması şartıyla yapılan satıştır. 2020 ÖABT-İHL
• Akdin gereğine aykırı şart bağlayıcı değildir; satış geçerli kalır. 2024 MBSTS
• Alıcı kızıştırmaya neceş, kamu otoritesinin fiyat belirlemesine narh denir. 2019 MBSTS · 2020 ÖABT-DKAB
• Sözsüz mal ve bedel değişimiyle kurulan satışa teâtî denir. 2023 MBSTS

Konu anlatımı

Satım akdinin kuruluşu ve teâtî

Satım akdi günlük hayatta en çok kullanılan akittir; bu yüzden fıkıhta diğer akitlere de model olmuştur. Burada önce akdin nasıl kurulduğu bilinmelidir.

Kavram: Bey‘ (satım) — Malı temlik kastıyla malla değiştiren, mülkiyeti nakleden ve bağlayıcı olan akittir.

Kural olarak akid icap ve kabul ile, yani tarafların birbirine uygun irade beyanlarıyla kurulur. Ancak bu beyan her zaman sözlü olmak zorunda değildir. Malın ve bedelin sözsüz şekilde karşılıklı verilip alınması da irade beyanı sayılabilir. Buna teâtî denir. İslam hukukçularının çoğunluğu, teâtî yoluyla kurulan satışı kabul etmiştir; çünkü örf, tarafların bu davranışla alım satımı kastettiğini açıkça gösterir. 2023 MBSTS

Önemli: Teâtîde önemli olan davranışın alım satım iradesini göstermesidir. Sessizlik her zaman kabul sayılmaz; ancak ortam ve örf bunu destekliyorsa akit kurulmuş olur.

Fiyatın belirleniş şekline göre satış türleri

Satış akitleri bedelin nasıl belirlendiğine göre ikiye ayrılır: pazarlıklı satış ve güvene dayalı satış. Bu ayrım çıkmış soruların kalbidir.

Kavram: Müsâveme — Satıcının malın alış fiyatını veya maliyetini açıklamadığı, bedelin taraflar arasında pazarlıkla belirlendiği satıştır. 2024 DHBT

Kavram: Murabaha — Satıcının alış fiyatını veya maliyetini açıklayıp üzerine belirli bir kâr ekleyerek yaptığı güvene dayalı satıştır. 2020 MBSTS · 2022 DHBT

Güvene dayalı satışlarda satıcının maliyet beyanı esastır. Maliyete kâr eklenirse murabaha, hiç kâr eklenmezse tevliye, mal maliyetin altında bir bedelle satılırsa da vadîa söz konusudur.

Püf noktası: Güvene dayalı üçlüyü şöyle kodlayabilirsin: murabaha → maliyet + kâr; tevliye → tam maliyet; vadîa → vazgeçilen kâr/zarar. Müsâvemede ise maliyet konuşulmaz.

Murabahanın geçerli olması için önceki satışın sahih olması, alış fiyatının ve eklenen kârın taraflarca bilinmesi gerekir. Satıcının malı kaça aldığı veya malın durumu hakkındaki beyanı bu akitte bağlayıcılık taşır. Günümüzde katılım bankalarının yaygın uygulaması da bu akde dayanır: Kurum önce malı peşin alır, ardından maliyet üzerine belirli bir kâr payı koyarak müşteriye vadeli satar. Burada akdin murabaha kalabilmesi için malın önce kurumun mülkiyetine geçmiş olması gerekir. 2020 MBSTS

Peşin bedelle vadeli mal: selem

Satım akdinde asıl kural satılan malın mevcut ve teslim edilebilir olmasıdır. Ancak tarım üreticisinin hasattan önce nakit ihtiyacını gözeten ayrı bir kapı açılmıştır.

Kavram: Selem — Peşin bedelle, nitelikleri belirlenmiş mislî bir malın belirli vade sonunda teslimini konu alan satıştır. 2020 MBSTS · 2024 DHBT

Selemde bedeli peşin ödeyen tarafa müslim, malı vadede borçlanan satıcıya müslemün ileyh, peşin bedele re'sülmâl, vadeli mala müslemün fîh denir.

Selemin geçerlilik şartlarını şöyle sıralamak mümkündür:

1. Karşılıklı bedeller dinen mütekavvim olmalıdır.
2. Her iki bedel de -özellikle vadeli mal- yeterince belirlenmiş olmalıdır.
3. Peşin bedel akit meclisinde teslim edilmelidir.
4. Satılan malın vade tarihinde piyasada bulunabilir olması gerekir.
5. Vade belirli olmalıdır.
6. Teslimin masrafı varsa ifa yeri önceden belirtilmelidir.
7. Akit ribâya yol açmamalıdır.

Dikkat: Selemde peşin bedel mecliste teslim edilmezse akit iki vadeli borcun mübadelesine dönüşür ve bu, câiz görülmez.

Selem akdi en çok ölçülebilen veya tartılabilen mislî mallar üzerinde kurulur. Hanefîler, birimleri arasında büyük farklar bulunan nar ve karpuz ile hayvanı seleme konu etmeyi câiz görmez. Buna karşılık Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelîler, gerekli vasıflar belirlendiği takdirde hayvanın da selem kapsamında satılabileceği görüşündedir. Günümüzde standart üretilen gıda, hammadde ve benzeri mallar selem için elverişlidir. 2024 DHBT

Sipariş usulü üretim: istisnâ

İstisnâ, selemle karıştırılan ama mahiyeti farklı olan bir akittir. Burada olay bir satıcının elindeki mislî mal değil, sanatkârın ortaya koyacağı eserdir.

Kavram: İstisnâ — Sanatkârla, nitelikleri önceden belirlenen bir eserin belli ücret karşılığında imal edilmesini konu alan sözleşmedir. 2024 ÖABT-DKAB

İstisnâda malzeme kural olarak sanatkâra aittir. Ücretin belirli olması gerekir; ancak peşin ödenmesi şart değildir, vade de zorunlu değildir. Akit daha çok kişiye özel mobilya, ayakkabı, makine, özel donanımlı araç gibi üretimi örf haline gelmiş işlerde kurulur. Hanefîler istisnâı müstakil bir akit sayarken; Mâlikî ve Şâfiîler onu selem çatısı altında değerlendirir.

Püf noktası: “Elinde olmayan standart malı peşin parayla sat” → selem; “sanatkâra özel eser ısmarla” → istisnâ.

Para değişimi: sarf

Sarf akdi, paranın parayla değişimi demektir. Günümüzde döviz alım satımı da bu başlık altında ele alınır.

Kavram: Sarf — Altın, gümüş ve diğer nakit paraların kendi cinsiyle veya başka para cinsiyle değişimini ifade eden akittir. 2021 MBSTS

Sarfın temel kuralı şudur: Bedellerden hiçbiri vadeye bağlanamaz. Altının altına, gümüşün gümüşe ve aynı para biriminin kendi türüne değişiminde bedel miktarlarının denk olması ve her iki tarafın da mecliste ödemeyi gerçekleştirmesi gerekir. Farklı cins paralar ise peşin olmak kaydıyla farklı miktarlarda değiştirilebilir. Bu sebeple döviz alım satımı peşin yapıldığında câizdir; bedellerden biri vadeye bağlanırsa para, para karşılığında veresiye satılmış olur ve vade faizi ortaya çıkar.

Dikkat: Kredi kartı ile altın veya döviz alımında bedelin satıcı hesabına hemen geçip geçmediği önemlidir. Geç aktarılan bedel, sarfı vadeye bağlayabilir; bu yüzden para değişiminde peşinlik en güvenli yoldur.

Îne ve bey' bi'l-vefâ

Îne satışı, faizli borçlanmayı alım satım görünümüyle örtme ihtimali yüzünden tartışmalıdır. Bey' bi'l-vefâ da geri alım şartı taşıyan, ama yapısı farklı bir akittir.

Kavram: Îne — Bir kimsenin elindeki malı vadeli ve yüksek bedelle satıp ardından peşin ve daha düşük bedelle geri satın almasıdır; mal satıcıya döner, alıcı ise hemen nakde kavuşur. 2018 MBSTS · 2022 MBSTS

Bu işlemde satıcı, vadeli alacağına kavuşurken; ilk alıcı da düşük peşin bedeli ödeyerek aslında nakit elde etmiş olur. Araya mal girse bile klasik görüşe göre bu düzenek faize giden bir kapıdır. Hanefîler bu akdi fâsid sayar; Mâlikîler sedd-i zerâi yani kötülüğe giden yolu kapatma ilkesiyle reddeder. Bazı kaynaklarda Şâfiî’nin şekil şartlarını esas alıp akdi sahih gördüğü nakledilir.

Kavram: Bey' bi'l-vefâ — Bedelin iade edilmesi durumunda malın ilk sahibine geri satılması şartıyla yapılan satıştır. 2020 ÖABT-İHL

Bey' bi'l-vefâda asıl amaç genellikle borç teminidir: Satıcı malını devreder, ancak bedeli geri ödeyince malı geri alma hakkını saklı tutar. Îneden farkı şudur: Înede geri alım, satıcının malı daha ucuza yeniden satın aldığı ikinci bir satıştır; vefâda ise geri alım, bedel iade edildiğinde gerçekleşmek üzere ilk akde konmuş bir şarttır. Geç dönem Hanefî uygulamasında özellikle yaygınlaşmıştır.

Püf noktası: Îne "vadeli sat, ucuza geri al" demektir; vefâ ise "parayı getir, malını al" şartıyla yapılan satıştır.

Muhayyerlikler

Muhayyerlik, taraflardan birine veya her ikisine, kurdukları akdi kabul etme yahut bozma yetkisi tanır. Amaç iradeyi sağlıklı kurmak, aldanma ve zarar riskini azaltmaktır. Sınavda en çok şart, rüyet ve ayıp muhayyerliği üzerinde durulur.

Kavram: Şart muhayyerliği — Tarafların anlaşmasıyla, belirli bir süre içinde akdi onama veya feshetme hakkına sahip olunmasıdır.

Ebû Hanîfe ve Şâfiî şart muhayyerliği süresini üç günle sınırlı görür; Ebû Yusuf ve İmam Muhammed ise sürenin taraflarca serbestçe belirlenebileceğini söyler.

Kavram: Rüyet muhayyerliği — Görmeden satın alınan malda, mal görüldükten sonra akdi onama veya feshetme hakkıdır. 2024 MBSTS

Görmeden satın alınan mal, görüldüğünde beklenen nitelikte değilse alıcı akdi bozabilir. Bu, malın daha önce nitelikleri belirtilse bile alıcıya tanınan bir korumadır.

Kavram: Ayıp muhayyerliği — Malda değer düşüren, önceden var olan ve alıcının bilmediği bir ayıbın ortaya çıkması halinde alıcıya tanınan fesih hakkıdır. 2022 ÖABT-İHL

Ayıp muhayyerliğinin arandığı başlıca durumlar şunlardır:

1. Ayıbın, malın benzerlerinde rastlanmayan ve kıymetini azaltan türden bir kusur olması gerekir.
2. Ayıp, akit yapılmadan veya mal teslim alınmadan önce var olmuş olmalıdır.
3. Alıcı, akit veya teslim anında bu ayıptan habersiz olmalıdır.
4. Fesih öncesinde ayıp ortadan kalkmamış olmalıdır.

Püf noktası: Ayıp muhayyerliğinde satıcının ayıbı biliyor olması aranmaz. Bilmesi ayrı bir mesele sayılır; aldatma söz konusu olursa alıcı farklı gerekçelerle de akdi feshedebilir.

Akde eklenen şartlar da mülkiyeti aşırı kısıtlayabilir. Bir satışta alıcıyı “malı hiçbir şekilde başkasına satmama” gibi mülkiyet hakkını sürekli durduran bir şartla bağlamak, akdin yapısına aykırıdır. Bu tür şartlar bağlayıcı olmaz; ancak akit asıl unsurları tamamsa satış geçerliliğini korur. 2024 MBSTS

Piyasa düzeni: neceş ve narh

Piyasanın dürüst işlemesini koruyan iki kavram da sınava girmiştir. Birincisi tarafların aldatılmasını önler; ikincisi kamu zararını giderir.

Kavram: Neceş — Bir kimsenin satın alma niyeti olmadığı halde, başkalarını kandırıp fiyatı yükseltmek amacıyla mal için teklifte bulunmasıdır. 2019 MBSTS

Neceş yasaklanmıştır. Yapanın günahkâr olduğu konusunda görüş birliği vardır; akdin durumu konusunda ise mezhepler arasında farklı yaklaşımlar bulunur. Çoğunluğa göre akit şekil şartlarını taşıyorsa geçerli kalmakla birlikte bu davranış dinen haramdır.

Kavram: Narh — Yetkili makamın piyasada fiyat takdir ve sınırlandırmasıdır. 2020 ÖABT-DKAB

Normal işleyen piyasada fiyatlara müdahale kural olarak uygun görülmez. Ancak tüccarın fiyatları fahiş şekilde yükselttiği, temel ihtiyaç maddelerinde aşırı artışın yaşandığı durumlarda kamu otoritesi fiyat belirleyebilir. Bu müdahalede alıcı ve satıcı arasında makul bir kârın korunması, yetkinin adalet ve istişare ile kullanılması esastır. Narh denince akla karaborsacılığın değil, doğrudan yetkili fiyat takdirinin geldiği unutulmamalıdır. 2020 ÖABT-DKAB

Dikkat: Narh ile neceş birbirine karıştırılabilir. Narh, yetkili makamın fiyata müdahalesi; neceş ise alıcı görünümlü bir kişinin başkalarını kızıştırmasıdır.

Karıştırılanlar

• Selem – istisnâ: Selemde standart mislî mal peşin bedelle vadeli satılır; istisnâda sanatkâra özel eser sipariş edilir.
• Murabaha – tevliye – müsâveme: Murabaha maliyet + kârdır; tevliye maliyete eşittir; müsâvemede maliyet açıklanmaz.
• Îne – bey' bi'l-vefâ: Înede satıcı malı daha düşük peşin bedelle ikinci bir satışla geri alır; vefâda geri alım, bedelin iadesine bağlı olarak ilk akitte şart koşulur.
• Şart – rüyet – ayıp muhayyerliği: Şart tarafların anlaşmasından, rüyet malın görülmesinden, ayıp ise gizli bir kusurun ortaya çıkmasından doğar.
• Neceş – narh: Neceş bireysel kızıştırma; narh kamusal fiyat belirlemedir.
• Sarf – selem: Sarfta iki bedel de genellikle peşin paradır; selemde peşin para karşılığında vadeli mal vardır.

Kendini yokla

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 9 Ekim 2026