Diğer Akitler: Kira, Âriyet, Vedia, Rehin, Vekâlet, Karz

Kısaca

Sabah kahvaltısında komşudan istenen üç yumurta hangi akdin kapısını açar? Bu tek olay, fıkhın en çok karıştırılan akit ayrımını özetler: ödünç verilen şey tüketiliyorsa karz, kullanılıp aynen iade ediliyorsa âriyettir. Diğer akitler bölümü; kira, âriyet, vedia, rehin, vekâlet, karz, şirket, mudârebe ve şuf'a ekseninde sınavın yoğun soru kaynağıdır. Bu konudan şu ana kadar 28 soru gelmiştir; çoğu örnek olay üzerinden tanım ve akit ismi buldurur.

Sınavda en çok sorulanlar

• Şuf'a hakkı, satılan gayrimenkulde ortak veya bitişik komşunun öncelikle satın alma hakkıdır. 2015 MBSTS · 2017 MBSTS · 2021 MBSTS
• Akit ayrımı: bedelsiz kullanım âriyet, bedelli kullanım kira, koruma vedia, mislen iade karzdır. 2014 DHBT · 2019 ÖABT-DKAB · 2020 MBSTS · 2022 DHBT · 2022 MBSTS
• Mudârebe, sermaye ile emeğin kâr paylaşımı için birleştiği ortaklıktır; zarar sermayeye aittir, maktû kâr şartı geçersizdir. 2015 MBSTS · 2016 DHBT · 2019 MBSTS · 2019 ÖABT-İHL · 2023 MBSTS
• Müzâraa tarla-emek, müsâkāt bağ-bahçe bakımı-sulama ortaklığıdır; ikisi de üründen paylaştırır. 2017 MBSTS · 2021 ÖABT-İHL · 2024 MBSTS
• İnân şirketinde eşitlik ve karşılıklı kefalet aranmaz; a'mâl şirketi ise doğrudan emeğin birleştiği ortaklıktır. 2018 MBSTS · 2021 MBSTS · 2022 MBSTS
• Kira (icâre) belli bedelle kullanım sağlar, mülkiyeti geçirmez; hibe bedelsiz mülkiyet geçirir; vedia kullanma hakkı vermez. 2021 ÖABT-İHL · 2022 DHBT · 2023 MBSTS
• Kurban organizasyonu sözleşmesi genellikle vekâlet ve hibe akitlerini birlikte içerir. 2021 ÖABT-DKAB
• Karz, Kur'an'daki "Allah'a güzel borç vermek" ifadesinin hukukî karşılığıdır ve mislî mallarda işler. 2017 MBSTS
• Rehin, aynî teminat sağlar, rehin alan izinsiz kullanamaz; rehni veren taraf borcunu ödemeden akdi bozamaz. 2024 MBSTS · 2024 ÖABT-İHL
• İrtifak haklarından su alma hakkı şirb, yol geçit hakkı mürurdur. 2016 MBSTS · 2024 ÖABT-DKAB

Konu anlatımı

Akit türlerine hızlı bakış

İslâm hukukunda akitler, mülkiyetin devredilip devredilmediğine, bedelin bulunup bulunmadığına ve malın kullanılıp kullanılmadığına göre ayrılır. Bu üç kıstas, olay üzerinden akit ismi bulduran soruların anahtarıdır.

Bu tablo, bir malın "bedelsiz mi, geri alınacak mı, kullandırılacak mı" gibi sorularla hangi akde girdiğini gösterir. 2020 MBSTS · 2021 ÖABT-İHL · 2023 MBSTS

Kavram: Aynî akit — Karşılıksız devir ve emanet türü birçok akitte hüküm çoğu zaman teslimle (kabz) tamamlanır. Genel kaide şudur: "Teberru ancak kabz ile tamam olur." Bu yüzden kullanım veya mülkiyet devri teslim almadan tamamlanmış sayılmaz. 2014 DHBT

Kira (icâre)

Kira, günlük hayatta en yaygın bedelli kullanım akdidir. Menkul veya gayrimenkul fark etmez; malın kullanım hakkı bedel karşılığında devredilir.

Kavram: Kira (icâre) — Bir maldan yararlanma hakkının, belirli bir ücret ve süreyle bir başkasına tanınmasını düzenleyen akittir. Modern hukuktaki kira ve iş sözleşmelerinin karşılığıdır.

1. Kira bedelli bir akittir; ücret ve süre önceden belirlenmelidir.
2. Kira mülkiyeti devretmez; kiracı yalnız kullanım hakkı kazanır.
3. Hem taşınır hem taşınmaz kira konusu olabilir.
4. Kiracı, sözleşmeye ve örfe uygun kullanmakla yükümlüdür.
5. Kiracı, sözleşmede izin yoksa malı üçüncü kişiye kiraya veremez; günümüzde mal sahibinden izin alma örfü oluşmuştur.
6. Kira sözleşmesi taraflardan her biri için bağlayıcılık taşır; geçerli mazeret veya karşılıklı rıza yoksa tek taraflı fesih caiz olmaz.

Önemli: Bir mal belli bir bedelle ve belirli süreyle verilmişse kira kurulur; mülkiyet karşıya geçmez. Kiracının iflâsı, işini bırakması gibi mazeretler ancak mahkeme kararıyla fesih sonucu doğurur. 2020 MBSTS · 2022 DHBT · 2023 MBSTS

Püf noktası: "Bedel + süre = icâre" formülüyle hatırlayabilirsin. Bedel yoksa ve mal aynen iade ediliyorsa âriyet, tüketilip misli iade ediliyorsa karz olur. 2020 MBSTS · 2021 ÖABT-İHL

Âriyet

Âriyet, yardımlaşma temelli bir kullanım ödüncüdür. Komşuya traktör vermek, birine bir süre kapı kilidi emanet etmek gibi işlemleri karşılar.

Kavram: Âriyet — Geri alınmak üzere, ücret istenmeksizin bir başkasının kullanımına bırakılan malı ve bu işlemi ifade eder. Veren, malın kendisini değil; kullanım menfaatini devreder.

1. Âriyette bedel yoktur; veren ücret alamaz.
2. Malın aynı iade edilir; bu yüzden tüketilen mislî mallar âriyete konu olmaz.
3. Hanefîlere göre âriyet mal emanet hükmündedir; kullananın kusuru yoksa zarar tazmin edilmez.
4. İzinsiz kullanım veya başkasına kullandırma, doğacak zararı tazmin ettirir.
5. Veda Hutbesi'nde geçen, alınan ödüncün sahibine iade edilmesini isteyen emir de bu akde işaret eder. 2022 DHBT

Not: Mezhepler âriyette sorumlulukta ayrılır. Hanefîler kusursuz âriyet alanı sorumlu tutmaz; Hanbelîlerde ise malda meydana gelen zarar kural olarak âriyet alana tazmin ettirilir. Olaylar genellikle Hanefî görüşe göre değerlendirilir. 2019 ÖABT-DKAB · 2020 MBSTS

Vedia

Vedia, koruma amaçlı bir emanet akdidir. Burada kişi malı kullanmaz; sadece muhafaza eder.

Kavram: Vedia — Sahibinin muhafaza amacıyla bir başkasına teslim ettiği malı ve bu teslim işlemini anlatan terimdir. Mülkiyet de kullanım da devredilmez; yalnız koruma görevi doğar.

1. Vediayı alan (mûda') malı kendi malı gibi korur.
2. Vedia kullanılamaz; kullanım emanet akdini ihlâl eder ve tazmin doğurur.
3. Kusur, taaddî veya ihmal yoksa meydana gelen zarar tazmin edilmez.
4. Sahibi istediğinde malın aynen iade edilmesi zorunludur.
5. Veda Hutbesi'ndeki "emanetleri sahiplerine iade edin" emri bu akdi ifade eder. 2022 DHBT

Dikkat: Emanet türü akitlerde kural "zarar hiç ödenmez" değil, "kusur ve taaddî hâlinde ödenir" biçimindedir. Mal sahibinin rızası dışındaki her tasarruf vedia korumasını bozar. 2014 DHBT · 2021 ÖABT-İHL

Karz

Karz, tüketim ödüncüdür. Para, buğday, un ve yumurta gibi mislî mallar buraya girer.

Kavram: Karz — Sözlükte "kesip koparmak." · Terim olarak: Piyasada benzeri bulunan bir mal, sonradan dengi geri verilmek üzere bir başkasına bırakılır.

1. Karzda borçlu aldığı malın aynını değil mislini geri verir.
2. Borç verilen şey tüketilerek kullanıldığı için mülkiyeti borç alana geçer.
3. Kur'an'daki "Allah'a güzel borç vermek" ifadesi karz-ı haseni anlatır; vicdanî ve uhrevî karşılık vurgulanır. 2017 MBSTS
4. Baştan şart koşulan her fazlalık faiz olur; karz karşılığı menfaat sağlamak faiz sayılır.
5. Hanefîler karzı mislî mallarla sınırlı tutar; diğer mezhepler tavsif edilebilen mallara da cevaz verir.
6. Veda Hutbesi'ndeki "borçlarınızı ödeyin" emri karzın geri ödeme yönünü gösterir. 2022 DHBT · 2024 MBSTS

Püf noktası: Komşudan "akşam iade etmek üzere üç yumurta" aldığında yumurta tüketilir ve misliyle geri verilir; bu karzdır. Aynı senaryoda traktör istenseydi âriyet olurdu. 2019 ÖABT-DKAB · 2022 MBSTS

Vekâlet

Vekâlet, bir hukukî işlemin temsil yoluyla yaptırılmasıdır. Özellikle kurban ve zekât gibi malî ibadetlerde sık kullanılır.

Kavram: Vekâlet — Kişinin kendisinin de yapabileceği hukukî bir işlemi bir başkasına yetki vererek bırakmasıdır. Yetki verene müvekkil, işi üstlenene vekil denir.

1. Malî ibadetlerde vekâlet caizdir; bedenî ibadetlerde (namaz, oruç) caiz değildir.
2. Vekâlet çoğunlukla teberru niteliğindedir; ücret de kararlaştırılabilir.
3. Vekil yalnız verilen yetki çerçevesinde tasarruf edebilir.
4. İnternetteki kurban organizasyonu sözleşmesinde kuruluş vekil sıfatıyla kurbanı alır ve kestirir.
5. Aynı sözleşmede artan paranın yardım olarak alınması da hibe hükmündedir. 2021 ÖABT-DKAB

Önemli: Kurban bağışı sözleşmesinde kesim için vekâlet ile artan bedelin yardıma dönüşmesi için hibe bir arada bulunur. 2021 ÖABT-DKAB

Rehin

Rehin, alacağı teminat altına alan aynî bir güvencedir. Şahsi teminat olan kefaletten farklı olarak doğrudan malın değeri alacağa bağlanır.

Kavram: Rehin — Bir alacağa karşılık teminat olmak üzere bir malın alacaklı tarafından alıkonulmasıdır. Rehin verene râhin, alana mürtehin denir.

1. Rehin alan (mürtehin) malı izinsiz kullanamaz ve başkasına kullandıramaz. 2024 MBSTS
2. Rehinli alacaklı, malın satış bedelinden alacağını öncelikle tahsil eder; bu rüçhaniyet hakkıdır.
3. Rehinli mal aynı itibariyle emanet hükmündedir; ancak alacağa denk kısmı Hanefîlerde tazmin sorumluluğu altındadır.
4. Rehin akdi rehin veren açısından bağlayıcıdır; borçlu tek taraflı feshedemez.
5. Akit; borcun ödenmesi, alacaklının ibra etmesi, alacaklının rehni iadeyle feshi veya mahkeme kararıyla satış yollarından biriyle sona erer. 2024 ÖABT-İHL

Not: Tereke borca batıksa önce borçlar ödenir. Tereke borçları kapatmazsa mirasçılar kendi mallarından kendiliğinden ödemekle yükümlü olmazlar; ancak gönüllü ödeyebilirler. Rehinli alacaklı satıştan öncelikle payını alır. 2024 MBSTS

Şirket türleri

Şirket, kazancın paylaşılması amacıyla kurulan ortaklıktır. Kuruluş şekline göre farklı isimler alır; bu isim farkı sıklıkla karıştırılır.

Kavram: Şirket — Birden çok kişinin kazanç elde etmek amacıyla sermaye, emek veya itibar türünden değerleri ortaya koyarak oluşturduğu ortaklığı ifade eder.

1. Mülk şirketi: Bir malda birden çok kişinin mülkiyetinin bulunmasıdır; miras veya ortak satın alma buna örnektir.
2. Akid şirketi: Tarafların iradesiyle kurulan kazanç ortaklığıdır.
3. İbâha şirketi: Kamuya açık sular, yollar ve av gibi mallarda herkesin ortak yararlanma hakkını ifade eder.

Kavram: İnân şirketi — Ortakların sermaye, kâr ve yetki bakımından eşit olmasının gerekmediği; her ortağın diğerinin yalnız vekili sayıldığı, karşılıklı kefaletin bulunmadığı şirkettir. 2018 MBSTS · 2021 MBSTS

A'mâl şirketi ise emeğe dayanır.

Kavram: A'mâl (ebdân) şirketi — İki veya daha çok kişinin sermaye koymaksızın emeklerini birleştirip bir işi üstlendiği ve kazancı paylaştığı şirkettir. 2022 MBSTS

Dikkat: A'mâl, sözlük anlamından da anlaşılacağı üzere emeğe dayanır; itibar veya sermaye ile tanımlanamaz. On şoförün geliri eşit paylaşmak üzere taşıma işini üstlenmesi a'mâl şirketi, eşit sermaye ve kefalet öngören yapı ise mufâvada olur. 2022 MBSTS · 2024 MBSTS

Mudârebe

Mudârebe, emek-sermaye ortaklığıdır. Bir taraf para koyar, diğer taraf onu işletir; kâr anlaşılan oranda bölüşülür.

Kavram: Mudârebe — Bir tarafın sermaye (rabbü'l-mâl), diğer tarafın emek ve işletmeyi (mudârib) koyduğu kâr paylaşımlı ortaklıktır.

1. Kâr baştan oran olarak belirlenir; mesela "yarı yarıya" gibi.
2. Zarar sermayeye aittir; mudârib emeğinin karşılığını alamamış olur.
3. Hz. Muhammed, Hz. Hatice'nin sermayesini kervanla işletip kârı paylaşmıştır. 2015 MBSTS
4. Katılım bankalarındaki katılım hesapları bu yöntemin izini taşır. 2016 DHBT
5. Maktû kâr şart koşulamaz; "ne olursa olsun şu kadar gelir" şartı akdi fâsid kılar ve akit icâreye dönüşür. 2019 MBSTS

Dikkat: Mudârebe, a'mâl ve inândan farklıdır: a'mâlde herkes emek koyar; inânda herkes sermaye koyabilir; mudârebede biri sermaye, diğeri emek koyar. Zarara sermaye sahibi katlanır. 2019 ÖABT-İHL · 2023 MBSTS · 2024 MBSTS

Müzâraa ve müsâkāt

Ziraî ortaklıklar toprak ve emeğin ürün paylaşımı üzerinden buluşmasıdır. İki terim sıklıkla birbirine karıştırılır.

Kavram: Müzâraa — Taraflardan biri toprağı, diğeri iş gücünü üstlenir; elde edilecek ürün baştan belirlenen oranlarla paylaşılır. Bu yapı ziraî ortaklıktır. 2017 MBSTS · 2024 MBSTS

Kavram: Müsâkāt — Bağ veya bahçe sahibi ile bakım ve sulamayı üstlenen kişi arasında, meyvenin belli oranda paylaşılması üzerine kurulan ortaklıktır. 2021 ÖABT-İHL

1. Müzâraa tarla, ekin ve tahıl üretimi için kurulur.
2. Müsâkāt meyve bahçesi veya bağ için kurulur; sulama ve bakım ön plandadır.
3. Ürün paylaşım oranı akit sırasında belirlenmelidir; maktû miktar şartı akdi fâsid kılar.
4. Meyve bahçesinde yıllık bakım ve sulama karşılığı kârın %20'sinin verilmesi müsâkāta örnektir. 2021 ÖABT-İHL
5. Tarladaki hakkı kardeşine ektirip ürünü masraflar sonrası yarıya bölmek müzâraaya örnektir. 2017 MBSTS

Dikkat: Müsâkāt para-tarla ortaklığı değildir; mutlaka bağ-bahçe ve meyve paylaşımı içerir. A'mâl ise itibara değil doğrudan emeğe dayanır. 2024 MBSTS

Şuf'a

Şuf'a, satışa konu gayrimenkulde öncelikli satın alma hakkıdır. Ortak veya bitişik komşu, satışı devre dışı bırakıp aynı bedelle malı kendi mülkiyetine alabilir.

Kavram: Şuf'a (ön alım hakkı) — Satılan bir gayrimenkulde ortak veya bitişik komşunun, müşteriye mal olduğu bedel karşılığında o malı öncelikle iktisap etme hakkıdır. 2015 MBSTS

1. Dayanağı, "ortağın izni olmadan satış yapılmaz; ortak satılanı almada daha fazla hak sahibidir" hadisidir. 2017 MBSTS
2. Müşterek dairede bir paydaş hissesini üçüncü kişiye sattığında diğer paydaş aynı bedelle hisseyi alabilir. 2021 MBSTS
3. Şuf'a yalnız gayrimenkulde söz konusudur; menkul mallarda uygulanmaz.
4. Şuf'a ancak satım gibi ivazlı akitlerle doğar; hibe, miras ve vasiyet yoluyla doğmaz.
5. Hanefîlerde şuf'a sebepleri sırasıyla ortaklık, özel yol/su gibi irtifaklı komşuluk, sonra bitişik komşuluktur; önce gelen hak kullanılırsa sonrakiler düşer.

Püf noktası: Şuf'a "önce alma" hakkıdır. Ortak paydaşın satışındaki üçüncü kişiyi devreden çıkarıp hak sahibinin mülke eklenmesini sağlar. 2017 MBSTS · 2021 MBSTS

İrtifak hakları

İrtifak hakları, başkasının mülkünden sınırlı biçimde yararlanma sağlar. Şuf'a ile karıştırılmaması gerekir: şuf'a mülkiyet hakkını, irtifaklar yararlanma hakkını ilgilendirir.

Kavram: İrtifak hakkı — Hak sahibine başkasının mülkünden sınırlı biçimde yararlanma imkânı veren sınırlı aynî haklardır.

• Mürur: Başkasının arsasından geçit hakkıdır; yola kapalı taşınmazın ana yola ulaşmasını sağlar. 2016 MBSTS
• Şirb: Başkasına ait su kaynağından kendi arazisini sulama hakkıdır. 2024 ÖABT-DKAB
• Mecra: Su yolu geçirme hakkıdır.
• Mesil: Suyu akıtma hakkıdır.
• Teali: Üstten yararlanma veya kat koyma hakkıdır.
• Sükna: Oturma hakkıdır.
• İntifa: Genel anlamda yararlanma hakkıdır; ötekilerin çoğu bunun özel biçimidir.

Önemli: Yol geçidi talebi mürur, sulama için su kaynağından yararlanmak şirbtir. Bu iki kavram irtifak hakları içinde en çok birbirine karıştırılır. 2016 MBSTS · 2024 ÖABT-DKAB

Karıştırılanlar

• Âriyet – Karz: Âriyette mal kullanılıp aynen iade edilir; karzda tüketilip misliyle iade edilir. Traktör âriyet, yumurta karzdır.
• Vedia – Âriyet: Vedia kullandırma değil koruma akdidir; âriyet kullanım verir.
• İcâre – Âriyet: Kira bedelli, âriyet bedelsizdir.
• Hibe – Âriyet: Hibede mülkiyet geçer; âriyette yalnız kullanım geçer.
• Müzâraa – Müsâkāt: Müzâraa tarla-ekin, müsâkāt bağ-bahçe ve sulama-bakım içindir.
• Mudârebe – İnân: Mudârebe asimetriktir (sermaye + emek); inânda her taraf sermaye koyar, eşitlik gerekmez.
• Şuf'a – İrtifak: Şuf'a mülkiyeti öncelikle alma, irtifak sınırlı yararlanma hakkıdır.
• Rehin – Kefalet: Rehin aynî teminat, kefalet şahsi teminattır.
• Karz – Selem: Karz ödünçtür; selem ise parası peşin, malı vadeli satıştır.

Kendini yokla

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 9 Ekim 2026