"Aile hukuku: nikâh, mehir, talâk, iddet, nafaka"

Kısaca

İki kelimelik bir boşama ifadesi, yıllarca süren bir evliliği farklı sonuçlarla bölebilir; İslâm aile hukuku da bu sonuçları ince kurallara bağlar. Aile başlığı sınavlarda hem kavram bilgisi hem örnek olay yorumu biçimiyle geniş yer tutar; 25 maddelik kök bilgi bu alandan türemiştir. Nikâhın kuruluşu, engeller, mehir, boşama türleri, iddet ve nafaka hükümleri çoğunlukla Hanefî mezhebi esas alınarak sorulur.

Sınavda en çok yoklananlar

• Nikâh, icap ve kabul ile kurulur; kadının taraf olması Hanefî ile Şâfiî arasında farklı değerlendirilir. 2018 ÖABT-DKAB
• Mehir, nikâhın geçerlilik şartı değildir; kadına verilir ve sonraya ertelenebilir. 2019 MBSTS · 2020 MBSTS
• Belirlenen mehir, zifaftan veya sahih halvetten önce kocanın ölümü hâlinde de tam hak edilir. 2022 MBSTS · 2024 ÖABT-İHL
• Mehir belirlenmemişse mehr-i misil; belirlenip vadelenmişse müeccel müsemmâ gerekir. 2016 DHBT · 2020 DHBT
• Süt hısımlığı sürekli evlenme engeli doğurur, miras sağlamaz; iki yaş öncesi esastır. 2016 MBSTS · 2020 DHBT
• Kan, süt ve sıhrî hısımlık sürekli engel; başkasının eşi ve iki mahremin birlikteliği geçici engeldir. 2014 DHBT · 2020 DHBT
• Hamile olmayan dul kadının iddeti dört ay on gün; boşananınki üç ay (âdet gören için üç hayız) olarak özetlenir. 2020 ÖABT-İHL · 2022 MBSTS
• Ric'î talâkta yeni nikâh gerekmez; bâin talâkta yeni akit şarttır. 2016 MBSTS · 2024 ÖABT-DKAB
• Bedel karşılığı anlaşmalı ayrılık muhâlea; zina isnadında yeminleşme liândır. 2019 MBSTS · 2021 MBSTS
• Boşanma sonrası çocuğun bakım yetkisi hidânedir; anneden sonra öncelik anneannedir. 2018 DHBT · 2023 MBSTS
• Evlilik süresince karın ve çocukların nafakası kocaya aittir; boşanan kadının nafaka hakkı iddetle sınırlıdır. 2018 MBSTS
• Hakem heyeti öncelikle uzlaştırma için kurulur; Hanefî ve Şâfiîlerde kendiliğinden boşama yetkisi yoktur. 2023 ÖABT-DKAB
• Hidâne, çocuğun bakım ve terbiyesine ilişkin bir haktır; evlilik bağını sona erdiren yollardan biri değildir. 2015 MBSTS
• Ric'î talâk iddeti sürerken koca ölürse kadın ölüm iddetine geçer; fâsid nikâhta zifaf varsa iddet gerekir. 2024 MBSTS

Konu anlatımı

Bu bölüm, örnek olayların arkasındaki genel ilkeleri sırayla verir: önce akdin kuruluşu, sonra engeller, malî sonuçlar, ayrılık ve bekleme süreleri.

Nikâh akdinin mahiyeti ve şartları

Nikâh, geleneksel telakkinin aksine sadece din adamının kıydığı bir tören değil; tarafların şer'î sınırlar içinde karşılıklı irade beyanlarıyla kurduğu bir akittir. 2018 ÖABT-DKAB

Kavram: Nikâh — Aralarında evlenme engeli bulunmayan bir erkek ile kadının, şer'î şartlara uygun irade beyanlarıyla kurduğu ve sürekli hayat ortaklığı doğuran akittir.

İcap ve kabul, nikâhın bütün mezheplerde ortak kurucu iradesidir. Ancak rükün kapsamı Hanefîlerde bu iki beyanla sınırlı tutulur. Diğer üç Sünnî mezhep ise veli veya şahitleri de rükünden sayar. Bu fark, kadının taraf ehliyetine yansır: Hanefîler âkıl-bâliğ kadının kendi nikâhını kıyabilmesini kabul ederken Şâfiîler mutlak velisiz akdi geçerli görmez. 2018 ÖABT-DKAB

Hanefîlere göre nikâhın geçerliliği için aranan şartlar şöyle gruplanır:

1. Kuruluş şartları: akdin taraflarının ehliyeti, icap-kabulde meclis birliği, üzerinde ittifak edilen evlenme engelinin bulunmaması ve akdi bozucu ya da geciktirici şartın ileri sürülmemesi.
2. Geçerlilik şartları: iki şahidin hazır bulunması ve hakkında ihtilâf olan evlenme engelinin olmaması.
3. Yürürlük şartları: yetkili velinin izni veya icâzeti.
4. Bağlayıcılık şartları: denklik ve bulûğ muhayyerliği gibi kayıtlar.

Bu şartlardan birinin eksikliği akdin ya bâtıl, ya fâsid ya da askıda olmasına yol açar. İbadetlerde fesad ile butlân aynı sonucu doğurur; muamelâtta ise Hanefîler ayrımı öne çıkarır.

Önemli: Mehirin akit sırasında belirlenmesi nikâhın geçerlilik şartlarından değildir; mehrin hiç konuşulmamış olması akdi geçersiz kılmaz. 2019 MBSTS

Nikâhta aleniyet ve tescil ayrı bir önem taşır. İki şahidin varlığı Hanefîlerde asgari ölçüdür; çevreye duyurulmayan, ailelerin bilgisi dışında yürütülen nikâhlar ise tarafların haklarını korumada yetersiz kalır. 2018 ÖABT-DKAB

Evlenme engelleri ve süt hısımlığı

Aralarında evlenme yasağı bulunan kişiler, sürekli ve geçici engel ayrımına göre ele alınır. Sürekli engeller hiçbir zaman ortadan kalkmaz. 2014 DHBT

1. Kan hısımlığı: usul, fürû, kardeşler, hala-teyze ve kardeş çocukları gibi yakınlar.
2. Sıhrî hısımlık: kayınvalide, gelin, üvey anne ve birleşilen eşin kızı.
3. Süt hısımlığı: sütanne, sütkardeş, sütbaba ve bunların belirli yakınları.

Geçici engeller ise başkasının eşi olma, iki mahrem akrabanın aynı anda nikâh altında tutulması, üç talâk, din farkı ve dört kadınla evli olma gibi sebeplerden doğar. 2020 DHBT

Kavram: Radâ‘ — Çocuğun anne veya başka bir kadın tarafından emzirilmesi ya da kadının sütünün çocuk tarafından içilip yutulmasıdır.

Süt hısımlığının temel kuralı şudur: nesep (soy) yönünden evlenme yasağı doğuran bağlar, süt emme yoluyla da aynı yasağı doğurur. Hanefîlerde iki yaş öncesi bir kez süt emmek bile hısımlık kurar; Şâfiî ve Hanbelîler ise beş doyurucu emiş arar. Süt hısımlığı yalnız evlenme engeli doğurur; miras, nafaka ve şahitlik yasağı gibi sonuçlar doğurmaz. 2020 DHBT

Püf noktası: Süt hısımlığı yalnız sütü emen çocuğu bağlar; emen kız çocuğunun erkek kardeşi otomatik olarak o kadının oğlu olmaz. Yani "emen kişi emzirenin soyuna, emziren ise emenin nefsine haram olur" kuralı işler. 2016 MBSTS

Dikkat: Sütbaba, süt akrabalığının bir parçası olduğundan sürekli engel sayılır; bu yüzden onu geçici engellerle karıştırmamak gerekir. 2020 DHBT

Mehir: türleri ve hak kazanma biçimi

Mehir, kadının evlilik içinde elde ettiği en önemli malî güvencelerden biridir ve doğrudan kadına aittir. 2020 MBSTS

Kavram: Mehir — Nikâh akdinin sonucu olarak kocanın kadına ödediği veya ödemeyi borçlandığı para ya da maldır.

Hanefîlere göre mehir akdin şartı değil sonucudur; akit sırasında belirlenmese, hatta verilmeyeceği şart edilse bile geçerli nikâh mehri doğurur. Mehrin kadının velisine değil kendisine verilmesi esastır. 2020 MBSTS

"Müsemmâ", belirlenmiş; "misil", emsal olanı ifade eder. Ödemesi sonraya bırakılan belirli mehir ise "müeccel müsemmâ" diye anılır. 2016 DHBT · 2020 DHBT

Mehir miktarı hiç görüşülmemişse evlilik yine geçerlidir; bu durumda kadın benzerleri gibi mehr-i misil alır. 2020 DHBT

Mehrin tamamının kesin borç hâline gelmesi için şu durumlardan biri aranır: zifaf, sahih halvet veya taraflardan birinin önceki ölümü. Zifaftan önce boşama olursa belirlenen mehrin yarısı ödenir; kadından kaynaklanan ayrılıkta ise mehir hakkı düşer. 2022 MBSTS

Püf noktası: Zifaftan önce koca vefat ederse, mehir yarım değil tam hak edilir; çünkü nikâh akdiyle birlikte ölüm, mehri müekked borca çevirir. 2022 MBSTS · 2024 ÖABT-İHL

Evliliği sona erdiren yollar

Boşama denilince tek başına yalnızca "boş ol" sözü anlaşılmamalı; fesih, muhâlea, tefrik ve liân gibi farklı kapılar da vardır. 2015 MBSTS

Kavram: Talâk — Kocanın, boşamaya özgü sözlerle evlilik birliğini hukuken sona erdirmesidir.

Ric'î talâkta nikâh iddet süresince hükmen devam eder; koca yeni akde gerek olmadan sözle veya fiilî olarak dönebilir. Bâin talâkta ise taraflar ancak yeni bir nikâhla bir araya gelir. 2016 MBSTS

Hanefîlerde rücû yani iddet içinde dönüş, sözlü veya fiilî olabilir; şahit tutmak sünnet derecesinde görülür ve akdin geçerlilik şartı değildir. 2024 ÖABT-DKAB

Önemli: Ric'î boşamada koca mehir ödemeden ve yeni akit kurmadan eşine dönebilir; bu yönüyle evlilik bir tamir sürecine açık bırakılmıştır. 2016 MBSTS

Kavram: Muhâlea — Kadının bir bedel ödemesi veya mehirden vazgeçmesi karşılığında tarafların anlaşarak evliliği sona erdirmesidir.

Muhâlea çoğunlukla bâin talâk sayılır ve evliliği sona erdirme yöntemlerinden biri olarak öne çıkar. 2019 MBSTS

Tefrik, evliliğin hâkim kararıyla sona erdirilmesidir. Mahkemenin bu yöne gidebilmesi için bedensel kusur veya hastalık, nafaka borcunun ödenmemesi, eşin kaybolması ya da evi terk etmesi, kötü muamele veya birlikte yaşamayı çekilmez kılan geçimsizlik gibi gerekçeler aranır. Hakem heyeti Nisâ sûresi 4/35'te tarif edilen uzlaşma mekanizmasıdır. Hanefî ve Şâfiîlere göre hakemler yalnızca arayı bulur; kendiliğinden boşama yetkisi yoktur. Boşama yetkisini Mâlikî ve Hanbelîler belli şartlarla kabul eder. 2023 ÖABT-DKAB

Not: Osmanlı Aile Hukuku Kararnâmesi, hakemlerin gerektiğinde ayrılık kararı verebileceği Mâlikî anlayışını düzenleme olarak benimsemiştir. 2023 ÖABT-DKAB

Kavram: Liân — Karısına zina isnat edip dört şahit getiremeyen kocanın, hâkim huzurunda dört yeminle iddiasını; kadının da dört yeminle masumluğunu beyan etmesidir.

Liân uygulaması Nûr sûresinin 24/6-9. âyetlerine dayanır. Beşinci yeminde koca laneti, kadın ise gazabı diler. Liân sonrası hâkim ayrılığa hükmeder; ayrıca çocuğun nesebi babadan reddedilebilir. 2021 MBSTS

Îlâ ise kocanın eşine dört ay veya daha uzun süre yaklaşmamaya yemin etmesidir; Hanefîlerde süre bitiminde bâin talâk meydana gelir.

İddet: bekleme süreleri ve istisnalar

Evlilik ister boşanma ister fesih isterse ölümle bitsin, kadının yeniden evlenebilmek için beklemek zorunda olduğu süreye iddet denir. Hem nesebin karışmasını önler hem taraflara yeniden düşünme imkânı verir. 2020 ÖABT-İHL

Kavram: İddet — Boşanma, fesih veya kocanın ölümü üzerine kadının yeni evlenmeden önce beklediği süredir.

Kocası ölen hamile kadının iddeti de doğumla biter; dört ay on gün yalnızca hamile olmayan dul kadın içindir. 2020 ÖABT-İHL

Boşanma iddeti bekleyen hamile kadın, bu sırada eski kocası ölse bile doğumla bekler; çünkü hamilelik iddeti başladıktan sonra ölüm iddeti onun yerine geçmez. 2018 MBSTS

Önemli: Hamile kadında istisnasız ölçü doğumdur; bu, hem boşanma hem ölüm iddetini önceler. 2018 MBSTS

Dikkat: Fâsid nikâhtan sonra zifaf gerçekleşmişse kadın iddet bekler; zifaf yoksa bekleme gerekmez. 2024 MBSTS

Ric'î talâk iddeti bekleyen kadın, kocası ölürse boşanma iddetini bırakır ve ölüm iddetine geçer. 2024 MBSTS

Nafaka ve hidâne

Aile hukukunda nafaka, evlilik boyunca ve bazı ayrılık hâllerinde kocanın öne çıkan yükümlülüğüdür. 2018 MBSTS

Kavram: Nafaka — Bir kimsenin geçindirmekle sorumlu olduğu kişiler için barınma, beslenme, giyim ve diğer zorunlu harcamaları üstlenmesidir.

1. Koca, eşinin nafakasından kendi malî gücü oranında sorumludur; kadının zenginliği bu sorumluluğu kaldırmaz.
2. Çocukların nafakası çalışıp kazanıncaya kadar babaya aittir; kız çocukları evleninceye kadar öyledir.
3. Boşanan kadının nafaka hakkı iddet süresiyle sınırlıdır.
4. Kocası ölen kadın için ayrıca iddet nafakası doğru değildir; o mirastan pay alır.
5. Nafakanın miktarı yalnız kadının ihtiyacına göre değil, tarafların sosyal ve malî konumu ile örfe göre belirlenir. 2018 MBSTS

Boşanmayı kadının başlatmış olması, iddet nafakasını kendiliğinden düşürmez; çünkü bu yükümlülük boşanma talebinin kimden geldiğine değil, iddetin varlığına bağlıdır. 2018 MBSTS

Kavram: Hidâne — Küçük çocuğun bedenen ve ruhen sağlıklı yetiştirilmesi için bakımını ve terbiyesini belli kişilere veren yetkidir.

Hidâne, boşanma sonrası gündeme gelen en tipik çatışma alanıdır. Kural olarak anne ilk derecede hak sahibidir; anne yoksa veya bakamayacaksa fakihlerin çoğunluğuna göre anneanne gelir. 2018 DHBT · 2023 MBSTS

Önemli: Hidâne anneye, nafaka yükümlülüğü babaya aittir; bu iki kurum birbirinin yerine geçirilmemelidir. 2018 MBSTS · 2023 MBSTS

Hâdinenin akıllı, güvenilir, bakım gücüne sahip ve çocuğu koruyabilecek özellikte olması aranır. Çocuk büyüyünce bakım süresi mezheplere göre farklılaşır; temyizden sonra baba genellikle yetkiyi üstlenir ya da çocuk seçim hakkı tanınır. 2018 DHBT

Karıştırılanlar

• Müsemmâ – misil: Müsemmâ bizzat belirlenen; misil, belirlenmeyince benzerlere göre takdir edilen mehirdir.
• Muaccel – müeccel: Muaccel peşin, müeccel vadeye bağlı demektir.
• Ric'î – bâin talâk: Ric'îde iddet içinde yeni akitsiz dönüş vardır; bâinde yeni nikâh gerekir.
• Muhâlea – liân – îlâ – zıhâr: Muhâlea bedel karşılığı anlaşma; liân zina isnadında yeminleşme; îlâ yaklaşmama yemini; zıhâr eşi mahreme benzetme ve kefâret işidir.
• Hidâne – radâ‘ – nafaka – velâyet: Hidâne bakım yetkisi; radâ‘ süt emme ve süt hısımlığı; nafaka gider; velâyet küçük üzerinde daha kapsamlı temsil yetkisidir.
• Ölüm iddeti – boşanma iddeti: Ölümde dört ay on gün; boşanmada üç hayız veya üç ay; hamilelikte doğumdur.

Kendini yokla

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 9 Ekim 2026