Tefsirin Tanımı, Doğuşu ve İlk Dönemi

Kısaca

Tefsir, Hz. Peygamber'le başlayıp sahabe ve tâbiûn döneminde sözlü rivayetle sürmüş, hicrî II. asırda yazıya geçmiştir (tedvin). Sınavda her dönemin özellikleri, sahabenin tefsirdeki yeri, Mekke-Medine-Irak ekolleri ve ilk müfessir-eser eşleştirmeleri sorulur. Bu konuda DHBT, MBSTS ve ÖABT'de toplam 22 soru çıkmıştır.

Sınavda en çok sorulanlar

• Abdullah b. Mesud'un ilim merkezi yaptığı şehir: Kûfe. 2020 ÖABT-İHL
• Tefsir kitaplarına Hz. Peygamber ve sahabe döneminde olmayan bilgilerin girme nedenlerinden olmayan: müfessir yorumlarını ayetlerle eşdeğer saymak. 2018 DHBT
• Hz. Peygamber'in yöntemi: ayetleri okuyup gerektiğinde açıklamak ve sorulunca izah etmek (nüzul sırasına göre tefsir etmek değil). 2020 DHBT
• Enam 6/82'deki "zulüm"ün Lokman 31/13 ile açıklanması: Kur'an'ın Kur'an ile tefsiri. 2015 MBSTS
• Müfessirlerin Arap dili, ehl-i kitap ve merfû-mevkûf rivayet kullanması; tâbiûn kavilleri anılmamıştır. 2019 ÖABT-İHL
• Sahabeye verilen önemin sebebi olmayanlar: ilmî faaliyetlerinin merkezine tefsiri koymaları ve tefsirde ittifak etmeleri. 2019 MBSTS · 2021 ÖABT-DKAB
• Rey ve yoruma az başvurulan, ihtiyaç oldukça açıklama yapılan, yabancı kültür etkisi az olan dönem: sahabe. 2020 ÖABT-DKAB
• Tercümânü'l-Kur'an, Hz. Peygamber'in duasına mazhar, Mücâhid ve İkrime'nin hocası: İbn Abbas. 2020 MBSTS
• Übey b. Ka'b Medine ekolünün kurucusudur. 2022 DHBT
• Ekol kurucuları: Mekke'de İbn Abbas, Medine'de Übey b. Ka'b, Kûfe'de İbn Mesud. 2023 MBSTS
• Irak ekolünün ayırt edici özelliği: rey ve içtihada geniş yer vermesi. 2018 MBSTS · 2023 ÖABT-İHL
• Tâbiûn dönemi özelliği olmayan: dirayet-rivayet ayrımının belirginleşmesi (bu, tedvin dönemindedir). 2014 DHBT
• Tedvin dönemi müfessiri olmayan: Kadı Beyzâvî (VII./XIII. yy.). 2018 DHBT
• Mukâtil b. Süleyman için söylenemeyecek: sahih rivayetleri senediyle verdiği. 2024 ÖABT-İHL
• Tefsir ve te'vil ayrımı, "Te'vîlâtü'l-Kur'ân" ve "Kitâbü't-Tevhîd": Mâtürîdî. 2018 DHBT
• Kur'an ilimlerine dair ilk kapsamlı eser: Zerkeşî, el-Burhân. 2022 DHBT
• Hz. Peygamber'in açıklamalarında geçmeyen ilim: Garibü'l-Kur'an. 2020 DHBT
• Müfessirin bilmesi gereken ilimlerden geçmeyen: Aksamü'l-Kur'an. 2020 MBSTS · 2022 ÖABT-DKAB
• Sahabenin tefsirde ihtilaf nedeni olmayan: Hz. Peygamber'e bağlılık derecesi. 2016 MBSTS

Konu anlatımı

1. Tefsir ve te'vil

• Tefsir: "Fesr" (açmak, ortaya çıkarmak) kökündendir. Kur'an'da yalnız bir yerde geçer (Furkân 25/33, "en güzel açıklama"). Tefsir, kapalı lafızdan muradı açıklamaktır; asıl tefsir Allah ve Resûlü'nün beyanıdır.
• Te'vil: "Evl" (geri dönmek) kökündendir, Kur'an'da 15 ayette geçer. Istılahta lafzın ihtimallerinden birini tercih etmektir.
• Mâtürîdî ayrımı: Tefsir sahabeye aittir, çünkü onlar nüzule tanık olmuştur ve kesin konuşurlar; te'vil fakihlere aittir, birkaç ihtimalden biri tercih edilir ve "Allah en iyisini bilir" denir. Tefsirde tek vecih, te'vilde çok vecih vardır.
• İlk dönemde çekingenlik: Ebû Bekir, Ömer, Saîd b. el-Müseyyeb gibi bazıları "re'yle Kur'an hakkında konuşan cehennemdeki yerini hazırlasın" tehdidinden çekindi.

Dikkat: Mâtürîdî'nin sözü "tefsir sahabeye, te'vil fakihlere aittir" biçimindedir. Te'vil için "kesin hüküm" denmez.

2. Hz. Peygamber dönemi

Kur'an, Arapça ve ümmî peygambere inmişti. Tefsirin iki kaynağı Kur'an ve bizzat Hz. Peygamber'dir. Kıyâme 75/19 "sonra onu açıklamak bize düşer" der; Hz. Peygamber tebliğ ve tebyinle yükümlüydü.

• Yöntemi: Ayeti okuyup gerektiğinde şerh etmek veya sahabenin soru sorması üzerine açıklamak. Kur'an'ın tamamını ve nüzul sırasıyla tefsir etmemiştir. 2020 DHBT
• Açıkladığı konular: müphem kişi-yer (mübhematü'l-Kur'an), mücmel-mübeyyen, müşkil, nasih-mensuh. Lafız-lafız garib kelime izahı onun yöntemi değildir; ayetin bütününü ve hükmünü öğretirdi. 2020 DHBT
• Sünnet, Kur'an'ı teyit eder, mücmeli açıklar, âmmı tahsis, mutlakı takyid eder. Örnek: Enam 6/82'deki "zulüm"ü Lokman 31/13'e dayanarak "şirk" diye açıklaması. Bu, Kur'an'ın Kur'an'la tefsiridir (kullanılan delil ayettir). 2015 MBSTS

3. Sahabe dönemi

Dört kaynak: Kur'an, Hz. Peygamber, içtihat ve rey, ehl-i kitap. Ehl-i kitaba başvuru bu dönemde dar kalmış, tâbiûn döneminde genişlemiştir. 2019 ÖABT-İHL

Özellikleri: İhtiyaç oldukça ilgili ayetler açıklanır, tefsir sözlü olarak aktarılır, yabancı kültür etkisi çok azdır, rey sınırlıdır. 2020 ÖABT-DKAB

Sahabenin önemi: nüzul sebeplerini bilmeleri, Arapçayı ve Arap örfünü iyi bilmeleri, Hz. Peygamber'den sorma imkânı, onun tavır ve davranışlarına aşina olmaları. Sahabe arasında bilgi ve kavrayış farkı vardı ve ihtilaf ettiler: ilmî yeterlilik, zekâ, Arapça hakimiyeti ve Arap örfünü bilme farkları sebeptir. Hz. Peygamber'e bağlılık ihtilaf sebebi değildir. 2016 MBSTS · 2019 MBSTS · 2021 ÖABT-DKAB

En çok tefsir rivayet edenler: İbn Abbas, İbn Mesud, Ali ve Übey. Sahabe tefsiri denince içtihat ve reye dayanan açıklamalar anlaşılır.

İbn Mesud ilk gün müşriklerin önünde Kur'an'ı açıktan okuyan sahabîdir, Hz. Ömer'in emriyle Kûfe'ye muallim gönderilmiştir. İbn Abbas Hz. Peygamber'in "Allah'ım onu dinde derinleştir ve te'vili öğret" duasına mazhar olmuştur (yaygın rivayet). 2020 MBSTS · 2023 ÖABT-İHL

4. Tâbiûn dönemi ve tefsir ekolleri

Sahabe fetihlerle şehirlere dağılınca tâbiûn onlardan ders aldı; çoğu mevâlî (Arap olmayan) idi. Özellikleri: Ayet ayet, baştan sona tefsire geçiş, ihtilafların artması, İsrailiyatın girişi, mezhebî görüş farklarının temelini oluşturan tartışmalar, re'y ve içtihadın belirginleşmesi. Dirayet-rivayet ayrımı ise tedvin döneminde belirginleşir. 2014 DHBT

Nehaî, Alkame ve Hammâd b. Süleymân Irak ekolünün tanınan isimleridir. Mekke ve Medine'de rey az, Irak'ta fazladır. 2018 MBSTS · 2020 ÖABT-İHL · 2022 DHBT · 2023 MBSTS · 2023 ÖABT-İHL

5. Tefsirin tedvini

Tefsir önce hadis kitaplarının bir bâbı olarak toplandı, hicrî II. asırda ayrı eser olarak yazılmaya başladı. Rivayet tefsirinin yanında dirayet tefsiri de gelişmeye başladı.

Taberî (310/923) bu eski tefsirleri bize aktaran büyük eserin sahibidir. 2018 DHBT

Mukâtil b. Süleyman: Elimizde bulunan Kur'an'ı baştan sona ilk tefsir eden kişidir. Eleştiriler: isnadı ihmal etmesi, teşbih/tecsim, İsrailiyata yer vermesi. Aynı zamanda lügat, nüzul sebebi, vücuh ve nazâir, müphem ayetler bakımından değerlidir; tâbiûn sonrasında siyasî ve itikadî tartışmaların yoğun olduğu VIII. yy. içinde yaşamıştır. Bu yüzden "sahih rivayetleri kullanmaya ve senedini vermeye özen gösterir" ifadesi yanlıştır. 2024 ÖABT-İHL

6. Kur'an ilimleri ve tefsir

• Müfessir; Arapçanın yanı sıra nüzul sebebi, nasih-mensuh, vücuh-nezâir, kıraat, mübhematü'l-Kur'an, müşkilü'l-Kur'an, münasebatü'l-Kur'an gibi ilimleri bilmelidir. 2020 MBSTS · 2022 ÖABT-DKAB
• Hz. Peygamber, zamir ve cins isimlerle anılan kişi/yerler (mübhem), mücmel, müşkil ve nasih-mensuh konularında açıklama yapmıştır; kelime kelime garîb izahı ise onun yöntemi değildir. 2020 DHBT

2018 DHBT · 2022 DHBT

7. Yedinci yüzyıl, ekoller ve sonraki dönem

İlk dönem rivayet ağırlıklıdır. İsrailiyat ve rivayet-dirayet konuları için bkz. Rivayet ve dirayet tefsiri. Kur'an'ın cem'i ve istinsahı için bkz. Kur'an'ın cem'i ve istinsahı.

Karıştırılanlar

• Tefsir – te'vil: Tefsir tek mana, kesin ve rivayete dayalı; te'vil ihtimallerden birini seçmek.
• Mekke (İbn Abbas) – Medine (Übey b. Ka'b) – Kûfe (İbn Mesud): Kûfe ekolünde rey ön plandadır.
• İbn Abbas – İbn Mesud: "Tercümânü'l-Kur'an" İbn Abbas; "Hasan Basrî ve Katâde'nin hocası ve Kûfe öğreticisi" İbn Mesud.
• Mukâtil (ilk tam tefsir) – Ferrâ (Meâni'l-Kur'ân, lügat) – Süfyân es-Sevrî (en eski matbu): Üç ayrı "ilk".
• Tedvin dönemi (II.-III. asır) – sonraki müfessirler: Beyzâvî, Nesefî, Râzî tedvin dönemi değildir.
• Zerkeşî (Burhân) – Süyûtî (İtkân) – Kâfiyecî (Teysîr) – Zürkânî (Menâhil) – Muhâsibî (Fehmü'l-Kur'ân): "Kur'an ilimlerine ilk kapsamlı" = Zerkeşî.
• Aksamü'l-Kur'an (yeminler) – Mübhematü'l-Kur'an (belirsiz kişi/yer): Farklı ilimler.

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 7 Ekim 2026