Rivayet ve Dirayet Tefsiri, İsrailiyat
Bu sayfada
Kısaca
Tefsir yöntemi bakımından iki ana tür vardır: Hz. Peygamber, sahabe ve tâbiûn nakillerine dayanan rivayet (me'sûr) tefsiri ve dil, edebiyat, akıl ve çeşitli ilimleri de kullanan dirayet (re'y) tefsiri. Sınavların en çok işlediği kalıp "şu özellikleri taşıyan müfessir ve eser hangisi?" sorusudur. Bu konuda DHBT, MBSTS ve ÖABT'de toplam 26 soru çıkmıştır. İsrailiyat da aynı başlık altında sorulur.
Sınavda en çok sorulanlar
- Rivayet tefsirlerinin rivayetleri senet ve muhteva bakımından değerlendirmesi, onların dirayet yönünü de taşıdığını gösterir. 2014 DHBT
- Dirayet tefsirlerine yöneltilen eleştiriler arasında olmayan: İsrailiyata yer vermek (bu rivayet tefsirinin eleştirisidir). 2019 ÖABT-İHL
- Kur'an'ı bağlamı, nüzul ortamı ve şahitlerinin görüşleriyle tefsir etmeyi savunan: rivayet. 2021 ÖABT-DKAB
- Dirayet tefsirinin ortaya çıkış sebebi olmayan: Kur'an'ı günlük tartışmalardan uzak tutma isteği. 2024 ÖABT-İHL
- Rey ve içtihada yer verilen tefsir: dirayet. 2014 DHBT
- Rivayet tefsiri örneği: Süyûtî, ed-Dürrü'l-Mensûr. 2013 ÖABT-DKAB
- Taberî, Câmiu'l-Beyân: kıraat, Arap şiiri ve fıkhî tahlil var, İsrailiyattan uzak durmamıştır (I, III, IV). 2016 MBSTS · 2022 ÖABT-DKAB · 2023 MBSTS
- Mâtürîdî, Te'vîlât: dirayet türüdür, Kur'an'ın tamamını tefsir eder (yalnız ahkâm ayetlerini değil) ve gaybî (duyu ötesi) konulardaki ifadelerde mecaza başvurur (ör. kürsî = ilim ve kudret). 2016 DHBT
- Endülüslü müfessir: İbn Cüzey el-Gırnâtî. 2022 ÖABT-İHL
- Mefâtîhu'l-Gayb: Fahreddin Râzî. 2020 ÖABT-DKAB
- Beyzâvî'nin özetlediği/etkilendiği eser: Zemahşerî, el-Keşşâf. 2020 ÖABT-DKAB · 2023 ÖABT-DKAB
- Dil kuralları, belagat, mantık ve kıyasla yapılan dirayet tefsiri: el-Keşşâf. 2017 MBSTS
- İrşâdü'l-Akli's-Selîm: Ebüssuûd Efendi; ed-Dürrü'l-Mensûr: Süyûtî; Hak Dini Kur'an Dili: Elmalılı Hamdi Yazır (Hamîdullah değil). 2019 MBSTS · 2023 MBSTS
- Maveraünnehir'de gulât fırkalara karşı Sünnî akideyi destekleyen, Keşşâf'ı eleştirerek kullanan, Beyzâvî'ye benzeyen eser: Nesefî, Medârikü't-Tenzîl. 2024 ÖABT-DKAB
- Rivayet tefsirine yöneltilen eleştiriler: uydurma rivayetler ve İsrailiyat (Cahiliye şiiri değil). 2023 ÖABT-DKAB
- Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm: İbn Kesîr. 2018 DHBT
- Kıssa ayrıntılarına duyulan merak, tefsire İsrailiyatın girmesinin temelidir. 2015 MBSTS · 2016 DHBT · 2016 MBSTS
- Müslüman olmuş Yemenli Yahudi bilgin, Hz. Peygamber'i görmeyen ve İsrailiyatla anılan kişi: Ka'bü'l-Ahbâr. 2020 DHBT
- Kitab-ı Mukaddes'teki Havva'nın kaburga kemiğinden yaratılması anlatısıyla tefsir: İsrailiyat. 2020 MBSTS
- İsrailiyatın girişinin sebebi olmayan: İslam'ı Yahudilik ve Hristiyanlıktan üstün gösterme çabası. 2016 DHBT
Konu anlatımı
1. Rivayet tefsiri
Rivayet tefsiri Kur'an'a, sünnete ve selef âlimlerinden gelen sahih rivayetlere dayanan tefsirdir. Kaynakları: Kur'an, sünnet, sahabe sözleri, tâbiûn kavilleri, Arap dili ve belagati, Arap şiiri, ehl-i kitap bilgisi. Bu tefsirler yalnızca nakil yığını değildir; müellif rivayetleri senet ve içerik bakımından seçer. Bu nedenle çoğu zaman dirayet yönü de taşır. 2014 DHBT
İki grup vardır: saf rivayet tefsirleri (Nesâî'nin tefsiri, Süyûtî'nin ed-Dürrü'l-Mensûr'u) ve dirayetle karışık rivayet tefsirleri (Taberî, İbn Atıyye, İbn Kesîr gibi). 2013 ÖABT-DKAB
Zaafları: (1) uydurma rivayetler (mezhep taraftarlığı, yöneticilere yaklaşma, sure fazileti hadisleri), (2) senetsiz ve tahkiksiz nakil, (3) İsrailiyat. Cahiliye şiirinden yararlanmak eleştiri sayılmaz, rivayet tefsirinin kaynağıdır. 2023 ÖABT-DKAB
| Müfessir | Eser | Ölüm | Özellik |
|---|---|---|---|
| Taberî | Câmiu'l-Beyân an Te'vîli Âyi'l-Kur'ân | 310/923 | Rivayetleri senedleriyle verir, kıraat, Arap şiiri, fıkhî tahlil ve kelam vardır; "bu görüşler içinde doğruya en yakın..." diyerek tercih yapar; İsrailiyatı tenkitsiz nakleder; dirayet yönü de vardır |
| Begavî | Me'âlimü't-Tenzîl | 516/1122 | Selefî çizgi, hadis ağırlıklı, İsrailiyat çoktur |
| İbn Atıyye el-Endelüsî | el-Muharrerü'l-Vecîz | 546/1151 | Rivayet ve dirayeti birleştirir, Mâlikî; Endülüslü |
| İbnü'l-Cevzî | Zâdü'l-Mesîr | 597/1201 | Hanbelî, nüzul sebepleri ve sure bilgileri, isnadı atar |
| İbn Kesîr | Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm | 774/1373 | Önce Kur'an'ı Kur'an'la, sonra sünnet, sahabe, tâbiûn; senedli ve cerh-ta'dilli; İbn Teymiyye öğrencisi, İsrailiyatı daha titiz kullanır |
| Süyûtî | ed-Dürrü'l-Mensûr fi't-Tefsîr bi'l-Me'sûr | 911/1505 | Yalnız rivayetleri toplar, kendi yorumu yoktur |
2016 MBSTS · 2018 DHBT · 2022 ÖABT-DKAB · 2023 MBSTS
Dikkat: İbn Kesîr'in ölümü 774/1373'tür. Bazı kaynaklarda 1377 yazılmıştır; doğru tarih 1373'tür.
2. Dirayet tefsiri
Dirayet tefsiri, müfessirin rivayetlerle yetinmeyip dil, edebiyat, çeşitli ilimler ve kendi bilgi ve re'yine dayanarak yaptığı tefsirdir. Ortaya çıkış sebepleri: İslam coğrafyasının genişlemesi ve yeni olaylar, mezhepler ve felsefî akımlar, siyasî ihtilaflar, Hz. Peygamber'e başvurma imkânının kalmaması. Kur'an'ı tartışmalardan uzak tutma isteği sebep değildir. 2014 DHBT · 2024 ÖABT-İHL
Eleştiriler: zan ile Allah adına konuşma, müfessirin kendi anlayışını Kur'an'a yansıtması, gaybî konularda akla dayalı yorum, nakli geri plana atma. Karşı delil: sahabe ve tâbiûn (İbn Mesud, İbn Abbas) de içtihat etmiştir; Muaz b. Cebel hadisi. Dirayetin hata sebepleri: gerekli ilimlere sahip olmamak, ön yargı, nüzul ortamının dilini hesaba katmamak, sahih rivayeti görmezden gelmek, gayb ve müteşabih konularda akılla hüküm vermek. İsrailiyat eleştirisi dirayetin değil rivayetin sorunudur. 2019 ÖABT-İHL · 2021 ÖABT-DKAB
| Müfessir | Eser | Ölüm | Özellik |
|---|---|---|---|
| Mâtürîdî | Te'vîlâtü'l-Kur'ân | 333/944 | İlk dirayet tefsirlerinden; hem rivayet hem dirayet; Mu'tezile ve Şîa'ya cevap; Ehl-i Sünnet çizgisi; müteşabihleri yoruma tabi tutar; tefsir-te'vil ayrımıyla bilinir; "Kitâbü't-Tevhîd"i de vardır |
| Zemahşerî | el-Keşşâf | 538/1144 | Mu'tezilî, belagat/i'caz ve dil tahlili ağırlıklı |
| Fahreddin Râzî | Mefâtîhu'l-Gayb (et-Tefsîrü'l-Kebîr) | 606/1210 | Ayetleri çeşitli ilimlerle ilişkilendirir, kelam ağırlıklı, Şâfiî |
| Beyzâvî | Envârü't-Tenzîl ve Esrârü't-Te'vîl | 685/1286 (kaynaklarda farklı) | Şiraz baş kadısı; Şâfiî; el-Keşşâf'ın özeti sayılır ama i'tizalî görüşlerini eleştirir; sure fazileti hadislerini ve az İsrailiyatı nakleder; üzerine çok haşiye yazılmıştır |
| Nesefî | Medârikü't-Tenzîl | 710/1310 | Hanefî-Mâtürîdî; Keşşâf'tan yararlanıp i'tizalî görüşleri eleştirir; Maveraünnehir'de gulât fırkalara karşı |
| Ebû Hayyân | el-Bahrü'l-Muhît | 745/1344 | Endülüslü, dil ve nahiv ağırlıklı |
| İbn Cüzey el-Gırnâtî | et-Teshîl li-Ulûmi't-Tenzîl | 741/1340 | Endülüslü (Gırnata) |
| Şirbînî | es-Sirâcü'l-Münîr | 977/1570 | Şâfiî |
| Ebüssuûd Efendi | İrşâdü'l-Aklî's-Selîm | 982/1574 | Osmanlı şeyhülislâmı, Hanefî; Keşşâf ve Beyzâvî'den yararlanır |
| Elmalılı M. Hamdi Yazır | Hak Dini Kur'an Dili | 1942 | Modern Türkçe dirayet tefsiri |
2016 DHBT · 2017 MBSTS · 2019 MBSTS · 2020 ÖABT-DKAB · 2022 ÖABT-İHL · 2023 MBSTS · 2023 ÖABT-DKAB · 2024 ÖABT-DKAB
Not: Mâtürîdî'nin Te'vîlât'ı yalnız ahkâm ayetlerini değil, Kur'an'ın tamamını tefsir eder. Duyu ötesi konulardaki ifadeleri lafzi anlamıyla almayı imkânsız görür, mecazi anlam arar; ancak tek bir yorumu kesinleştirmez, başka ihtimalleri açık bırakır (TDV, "Te'vîlâtü'l-Kur'ân"). 2016 DHBT
3. İsrailiyat
- Tanım: "İsrâiliyye" kelimesinin çoğuludur. Yahudilik, Hristiyanlık ve diğer kültürlerden Kur'an tefsirine giren bilgilere denir. Sebep: Kur'an kıssaları kısa ve ayrıntısızdır (zaman, mekân, isim verilmez), Tevrat ve İncil'de ise ayrıntılıdır. Ayrıntıları bilme merakı, Müslümanları ehl-i kitaba yöneltmiştir. Örnek: Tevrat'ta Âdem kıssasında cennetin Aden cenneti, yasak ağacın hayat ağacı, Havva'ya konuşan hayvanın yılan olduğu bellidir, Kur'an'da bu ayrıntılar yoktur. 2015 MBSTS · 2016 DHBT · 2016 MBSTS
- Giriş sebepleri: Kur'an'ın kıssaları kısa anlatması, Tevrat ve İncil'e atıflar, ehl-i kitap âlimlerinin Müslüman olduktan sonra eski bilgilerini aktarması, Müslümanların ayrıntıyı merak etmesi. İslam'ı Yahudilik ve Hristiyanlıktan üstün gösterme çabası sebep değildir. 2016 DHBT
- Hükmü: Kur'an ve sünnete uygun olanı nakletmek caizdir ("Beni İsrail'den nakledin, sakınca yok"), aykırı olanı nakletmek haramdır; ne uygun ne aykırı olduğu bilinmeyende tevakkuf edilir. Cerade kıssası (Sâd 38/34'ün yorumunda Süleyman'ın yüzüğü), Ashâb-ı Kehf'in köpeğinin adı ve rengi, Tâlût ve Câlût ayrıntıları, Hârût-Mârût rivayeti örneklerdir. 2020 MBSTS
- Kitab-ı Mukaddes'teki "kaburga kemiğinden kadın" anlatımıyla Nisâ 4/1'in açıklanması da İsrailiyata örnektir. 2020 MBSTS
| İsim | Ölüm | Not |
|---|---|---|
| Abdullah b. Selâm | 43/663-664 | Sahabî, Benî Kaynuka Yahudisi |
| Ka'bü'l-Ahbâr | 32/652-653 | Yemenli Yahudi, Hz. Ebû Bekir/Ömer döneminde Müslüman, tâbiûn tabakasında sayılır, Hz. Peygamber'i görmemiştir |
| Vehb b. Münebbih | 110-116/728-734 | Tâbiûn, İsrailiyatın en önemli kaynaklarından |
| İbn Cüreyc (Abdülmelik) | 150/767 | Tefsir ve hadis müdevvenlerinden |
Bu dört isim ilk İsrailiyat nakilcileridir. 2020 DHBT
Karıştırılanlar
- Mefâtîhu'l-Gayb (Râzî, dirayet) – Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî, dirayet): Mefâtîh "gayb anahtarları"; Envâr "nur ışıkları".
- el-Keşşâf (Zemahşerî, Mu'tezilî) – Medârikü't-Tenzîl (Nesefî, Sünnî): Nesefî Keşşâf'ı özetleyip eleştirir.
- Medârikü't-Tenzîl (Nesefî) – Me'âlimü't-Tenzîl (Begavî, rivayet): Adı benzer, yöntem farklıdır.
- Câmiu'l-Beyân (Taberî) – Camiu'l-Ahkâm (Kurtubî): Taberî rivayet; Kurtubî fıkhî.
- ed-Dürrü'l-Mensûr (Süyûtî, rivayet) – İrşâdü'l-Aklî's-Selîm (Ebüssuûd, dirayet): Biri yalnız rivayet, diğeri dirayet.
- Hak Dini Kur'an Dili (Elmalılı) – Hamdi/Hamîdullah: Soru III yanlış eşleştirme çeldiricisidir.
- İbn Kesîr (rivayet, Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm) – Mukâtil (ilk tam tefsir): Eser adına dikkat.
- Ka'bü'l-Ahbâr – Ka'b b. Eşref: İlki Yemenli Yahudi alim ve tâbiûn; ikincisi Hz. Peygamber'e düşmanlık eden Medineli Yahudi şairdir.
- Beyzâvî (VII./XIII. yy.) – tedvin dönemi: Beyzâvî tedvin dönemi müfessiri değildir.
2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı
Son güncelleme: