Kurban ve Adak

Kısaca

Bir koyun kesilir; sahibi de yer, yoksul da... Peki hangi kurbanın etinden sahibi bir lokma bile yiyemez? Adak kurbanı. Kurban ve adak, ibadetler içinde hem malî hem sosyal boyutu en görünür olanlardandır. Bu konudan sınavlarda kurban çeşitleri, kurbanlık kusurları, yükümlülük şartları ve adağın geçerlilik şartları sıkça sorulmuştur. Toplam 8 çıkmış soru bulunmaktadır.

Sınavda en çok sorulanlar

• Yeni doğan bebek sebebiyle şükür için kesilen, sahibinin de etinden yiyebildiği kurbana akîka adı verilir. 2015 ÖABT-DKAB
• Etinden kurban sahibinin yiyebildiği kurbanlar udhiyye ve akîkadır; adak kurbanının etinden sahibi yiyemez. 2017 MBSTS
• Adağın geçerli olması için adanan malın adayının mülkiyetinde bulunması gerekir; başkasına ait malı adamak geçersizdir. 2023 MBSTS
• Kişinin zaten yapmakla yükümlü olduğu farz veya vâcip bir ibadet (beş vakit namaz, ramazan orucu) adak konusu olamaz. 2022 DHBT
• Adak kurbanının etinden sahibi, eşi ve bakmakla yükümlü olduğu yakınları yiyemez; yerse yediği miktarın bedelini yoksullara sadaka olarak verir. 2017 ÖABT-DKAB
• Hac ve umrede kesilen kurbanlara hedy; hedyin büyükbaş olanına bedene, küçükbaş olanına dem denir. 2017 MBSTS
• Kurbanlıkta bir gözün kör olması ve kuyruğunun üçte birinden fazlasının kopmuş olması kurbana engel kusurlardır; doğuştan boynuzsuzluk ve şaşılık engel değildir. 2020 ÖABT-DKAB
• Kurban yükümlülüğünün şartları arasında sağlıklı olmak bulunmaz. 2015 MBSTS

Konu anlatımı

Kurbanın mahiyeti ve hükmü

Bu temel kavram bilgisi, kurbanla ilgili hemen her başlığın zeminini kurar.

Kavram: Kurban — Kelimenin kökü yakınlaşmayı anlatır; kurban, kulu Allah'a yaklaştıran şeydir. Fıkıhta ise belli günlerde, şartlarını taşıyan bir hayvanın ibadet niyetiyle usulüne göre kesilmesine ve bu hayvanın kendisine kurban denir.

Kurban denince çoğu zaman kurban bayramında kesilen udhiyye anlaşılır. Adını hayvanın kuşluk vakti (duhâ) kesilmesinden alır. Hac ve umre kapsamında kesilen kurbanlar ise hedy adını alır. Hedy kavramı, hacdaki kurban türlerinin tamamını kuşatır; hayvanın türüne göre de ayrıca adlandırılır. 2017 MBSTS

Kurbanın dinî hükmü mezheplere göre farklı değerlendirilmiştir:

Önemli: Hanefî mezhebinde fetvaya esas olan görüş, şartları taşıyan kimseler için kurban kesmenin vâcip olduğudur. Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelîlerin çoğunluğu ise müekked sünnet olarak görür.

Kurban, malî bir ibadettir. Bireyin Allah’a yaklaşmasını sağladığı gibi etin yoksullara dağıtılması yoluyla sosyal yardımlaşmayı da gerçekleştirir.

Kurban çeşitleri

Kurbanlık, kesilme amacına ve bağlamına göre farklı adlar alır. Sınavlarda en çok bu adlandırmalar ve etinden kimin yiyebileceği belirleyici olmuştur.

Püf noktası: Akîka, udhiyye ve nâfile kurbanlarda sahibi yiyebilir; adak kurbanının etinden sahibi yiyemez. Adak kurbanının etinden sahibinin yiyememesi onu udhiyyeden ayıran en keskin farktır.

Kurbanlık hayvan ve kesim şartları

Kurban edilebilecek türler koyun, keçi, sığır, manda ve deve ile sınırlıdır; bunların dışındaki hayvanlar kurban sayılmaz. Erkek veya dişi olması kesime engel değildir.

Kurbanlık hayvanın sağlığı yerinde, organları eksiksiz ve bedeni dolgun olmalıdır. Kurban olmaya engel kusurlar ile engel sayılmayan durumlar şöyle ayrışır:

Dikkat: Bir gözün (veya iki gözün) kör olması ve kuyruğun üçte birinden fazlasının kopmuş olması kurbanlığın sıhhatine engeldir. Buna karşın doğuştan boynuzsuz olmak ve şaşı olmak kurbana engel değildir. 2020 ÖABT-DKAB

Kurbana engel olan kusurlardan bazıları şunlardır:

1. Bir veya iki gözü kör olmak.
2. Kurbanlık hayvan, kesim yerine kadar yürüyemeyecek kadar topalsa kusur sayılır.
3. Kemiklerinde ilik kalmayacak derecede zayıf ve düşkün olmak.
4. Kulak ya da kuyruğu üçte birden fazla oranda eksik olan hayvan kurbanlığa elverişli değildir.
5. Dişlerinin yarıdan fazlası dökülmüş olmak.
6. Kötürüm derecesinde hasta olmak.

Kurbana engel sayılmayan bazı durumlar:

• Doğuştan boynuzsuz olmak.
• Şaşı olmak.
• Hafif topal veya hafif hasta olmak.
• Bir kulağının delik veya yırtık olması.
• Toplumsal âdete göre kusur sayılmayacak derecedeki eksiklikler.

Kesim vakti Hanefîler’e göre bayramın 1. günü bayram namazı kılındıktan sonra başlar; bayramın 3. günü güneş batana kadar devam eder. Şâfiîler’de bu süre 4. gün güneş batımına kadardır. Bayram namazı kılınmayan bir yerde yaşayan kişi ise kurbanını bayramın ilk günü tan yeri ağarır ağarmaz kesebilir.

Kesim işleminde besmele şartı öne çıkar. Hanefîler’e göre besmeleyi kasten terk edenin kestiği hayvanın eti yenilmez; unutarak terk edilirse yenilebilir.

Kurban yükümlülüğünün şartları

Bir kimsenin kurban kesmekle yükümlü sayılması için gereken şartlar sınavlarda "hangisi değildir" türü bilgi olarak da kullanılmıştır.

1. Müslüman olmak.
2. Akıllı ve ergen (âkil-bâliğ) olmak. Hanefîlerde fetvaya esas görüş budur; bazı fakihler küçük ve akıl hastasının malından temsilcisinin kesmesini de gerekli görmüştür.
3. Mukim olmak. Seferî hükmündeki kimseye kurban yükümlülüğü terettüp etmez; bununla birlikte kesmesi hâlinde ibadet sahih olur.
4. Dinen zengin sayılmak. Nisap, kişinin borçları ile temel ihtiyaçları çıktıktan sonra 20 miskal (80,18 gr) altın veya bu tutarda mal ve para sahibi olmasıdır.
5. Bazı klasik kaynaklarda sayılan hür olma şartı da mülkiyet ehliyetiyle ilgilidir.

Not: Sağlıklı olmak kurban yükümlülüğünün şartı değildir. Hasta bir kimse de malî yeterliliği varsa kurban kesmekle yükümlüdür; kesimi vekâletle yaptırabilir. 2015 MBSTS

Kurban yükümlülüğü için malın üzerinden bir yıl geçmesi gerekmez; kurban bayramı günlerindeki malî durum esastır. Kadın ve yetişkin çocuklar da ayrı mal varlığıyla bu şartları taşıyorsa bağımsız olarak yükümlü olur. Aile reisinin kesmesi, zengin olan yetişkin aile bireylerinin yükümlülüğünü kendiliğinden düşürmez.

Adak: tanım ve geçerlilik şartları

Adak, kişinin dinen yapmak zorunda olmadığı bir ibadeti kendi üzerine vâcip kılmasıdır. Bu yönüyle kurbanla yakın ilişki içindedir.

Kavram: Adak (nezir) — Kişinin dinen yapmakla yükümlü bulunmadığı farz ya da vâcip türünden bir ibadeti, Allah’a söz vererek kendi üzerine borç kılmasıdır.

Bir adağın geçerli olabilmesi için hem adayanda hem de adanan şeyde şartlar aranır. Adakta bulunan kişinin Müslüman, akıllı ve ergen olması gerekir.

Adanan şeyde aranan şartlar şunlardır:

1. İbadet cinsinden olmalıdır. Namaz, oruç, sadaka, kurban gibi bir ibadet adanabilir. Hasta ziyaretiyle mevlit okutmak gibi ibadet niteliği taşımayan uygulamalar adak olarak kurulamaz.
2. Bizzat maksut ibadet olmalı, başka bir ibadete vesile olmamalıdır. Abdest almak, ezan okumak, mescide girmek adanmaz.
3. Kişinin zaten yükümlü olduğu bir ibadet olmamalıdır. Beş vakit namaz, ramazan orucu, farz olan hac adak konusu yapılamaz. 2022 DHBT
4. Hem fiilen yapılabilir hem de dinen serbest olmalı; adanan mal, adayanın kendi mülkiyetinde bulunmalıdır. 2023 MBSTS
5. Allah’a karşı gelmeyi, bid’ati, günahı ya da mâsiyeti barındırmamalıdır.

Önemli: Başkasına ait bir malı adayan kimsenin adağı geçersizdir. Kişi ancak kendi mülkiyetindeki malı adayabilir. 2023 MBSTS

Adaklar, şarta bağlı olup olmamasına göre ikiye ayrılır:

• Mutlak adak: Hiçbir şarta bağlanmadan yapılır. “Allah rızası için üç gün oruç tutacağım” gibi.
• Muallak (şartlı) adak: Bir şartın gerçekleşmesine bağlanır. “Hastam iyileşirse kurban keseceğim” gibi.

Şartlı adaklarda şartın gerçekleşmesi istenen bir durumla ilgiliyse şart gerçekleşince adağı yerine getirmek gerekir. Şart gerçekleşmesi istenmeyen bir durumla ilgiliyse (yalan söylersem...) kişi, adadığı fiili ifa etmek ile yemin kefareti ödemek arasında serbesttir.

Adak kurbanının hükmü ve eti

Adak kurbanı, diğer kurbanlarla aynı yaş ve kusur şartlarına tâbidir. Küçükbaş veya büyükbaş hayvan olabilir.

Dikkat: Adak kurbanının etinden sahibi, eşi, usûlü (anne-baba-dede-nine) ve fürûu (çocukları-torunları) yiyemez. Ayrıca dinen zengin sayılanlar da adak kurbanının etinden yiyemez. Yiyen kişinin yediği miktarın bedelini yoksullara tasadduk etmesi gerekir. 2017 ÖABT-DKAB

Adak kurbanının eti fakirlere dağıtılmak üzere ayrılır. Adak sahibi bu etten yerse yediği miktarın bedelini yoksullara sadaka olarak verir; adak geçersiz olmaz, yeniden kurban kesmesi gerekmez. 2017 ÖABT-DKAB

Geçerli adak yükümlülüğü doğduğunda bunu ilk fırsatta yerine getirmek uygun olur. Belli bir zamana bağlanmışsa o zamanda yerine getirilmesi esastır; bazı fakihlere göre zaman kaydı bağlayıcı olmayıp önceden de ifa edilebilir.

Karıştırılanlar

• Udhiyye – hedy: İkisi de kurban türüdür; ancak udhiyye kurban bayramında, hedy ise hac ve umrede Harem bölgesinde kesilir.
• Akîka – adak: İkisi de küçükbaş hayvanla kesilebilir; akîkada sahibi etini yiyebilir, adakta yiyemez. 2017 MBSTS
• Bedene – dem: Her ikisi de hedy kapsamındaki kurbanları ifade eder; bedene deve veya sığır, dem koyun veya keçi karşılığıdır. 2017 MBSTS
• Kişinin malıyla kesilen kurban – işin kendisinin kurban sayılması: Kurbanın geçerliliği hayvanı kesmekle gerçekleşir; canlı hayvanı veya bedelini yoksula vermek kurban yerine geçmez, olsa olsa sadaka olur.
• Şükür kurbanı – adak kurbanı: Şükür kurbanında etten sahibi yiyebilir; adak kurbanında yiyemez.
• Kurbanın hükmü: Hanefî imamlarının bazıları vâcip, bazıları müekked sünnet der; bu aynı mezhebin içindeki bir görüş farkıdır. Sınavda genellikle Hanefî mezhebine göre vâcip olduğu esas alınır.

Kendini yokla

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 9 Ekim 2026