Nâsih ve Mensûh (Nesh)

Kısaca

Nesh, bir şer'î hükmün sonradan gelen şer'î delille kaldırılmasıdır; hükmü kaldıran ayete nâsih, kaldırılana mensûh denir. Tefsir sınavlarında temelini Bakara 2/106'nın oluşturduğu, neshin şartları, nâsih–mensûhun örnekleri ve müşkil ayetlerle ilişkisi sorulur. Konuda 6 soru çıkmıştır.

Sınavda en çok sorulanlar

• Bakara 2/106 ("bir ayeti neshedersek veya unutturursak...") nâsih ve mensûh ilminin dayanağıdır. 2017 MBSTS
• Âlimlerin neshin geçerli olduğunda ittifak ettiği alan: önceki şeriatların hükümleri (Kur'an'ın önceki şeriatları kaldırması). 2021 MBSTS
• Nesh şartları: iki hüküm arasında uzlaştırılamayan çelişki ve nâsihin sonra inmesi (kesin bilgi); "iyilik–kötülük vasfı taşıması" ve "itikadî konularda olması" şart değildir. 2016 MBSTS · 2019 ÖABT-DKAB
• Ölçütler: çelişki, tarih sırası (kesin bilgi), Hz. Peygamber veya sahabeden sağlam haber, neshe konu nassın şer'î hüküm olması, nâsihin mensûhla eşit veya üstün seviyede olması; "itikadî konulara ait olması" ve "zorluğu ortadan kaldırması" ölçüt değildir. 2016 MBSTS · 2020 DHBT
• Mücâdele 58/12 (sadaka) → 58/13 ile hükmün değişmesi örneği neshtir. 2022 ÖABT-İHL

Konu anlatımı

1. Tanım ve ayet

Nesh sözlükte gidermek, ortadan kaldırmak, değiştirmek, nakletmek anlamlarına gelir. Terim olarak, "bir şer'î hükmün başka bir şer'î delille kaldırılması" veya önceki hükmün sonraki bir nassla değiştirilmesidir (Bakara 2/106). Yalnız emir ve yasaklarda (hükümlerde) nesh olur; haberlerde ve itikat esaslarında olmaz.

Dayanak ayet Bakara 2/106'dır: Allah bir ayetin hükmünü kaldırır veya unutturur (ertelerse/hâliyle bırakırsa), yerine daha hayırlısını veya benzerini getirir. 2017 MBSTS "Nünsihâ" ifadesini "o ayeti neshetmeden olduğu gibi bırakırsak / neshine izin verirsek" diye açıklar; "nensehâ" kıraatinde "ertelemek" anlamı vardır. Nahl 16/101 de nesihle ilgili sayılsa da Mekkî olduğundan ve Mekke'de hüküm konmadığından bu ayette nesih sözü edilmediği belirtilir.

Dikkat: Hz. Ali'nin, nâsih ve mensûhu bilmeyen kıssa anlatıcısına "Hem kendini hem başkalarını helâk ettin" demesi, ilmin usûl bakımından önemini gösteren rivayettir.

2. Neshe benzeyen kavramlar

3. Neshin şartları

Neshi kabul edenlerin ileri sürdüğü şartlar:

1. Neshe konu olan nassın şer'î bir hüküm taşıması (emir–nehiy), itikat ve haberler değil. 2020 DHBT
2. İki nass arasında uzlaştırılamayan (aynı anda amel imkânı bırakmayan) çelişki bulunması. 2016 MBSTS · 2019 ÖABT-DKAB · 2020 DHBT
3. Nâsihin mensûhtan sonra indiğinin kesin bilinmesi (Hz. Peygamber veya sahabeden sağlam haberle). 2016 MBSTS · 2019 ÖABT-DKAB · 2020 DHBT
4. Nâsihin mensûh ile aynı seviyede veya daha güçlü olması. 2020 DHBT
5. Bakara 2/106'ya göre yeni hükmün mensûhtan daha hayırlı veya onun benzeri olması.

Dikkat: "İyilik/kötülük vasfı taşıması", "itikadî konulara ait olması" ve "insanlar için bir zorluğu kaldırması" şart değildir. Nâsihin hafifletici olması gerekmez; bazen ağırlaştırıcı da olur (örn. içki yasağı). 2016 MBSTS · 2019 ÖABT-DKAB · 2020 DHBT

4. Neshin üç temel meselesi ve görüşler

Üç soru birbirinden ayrılır: (1) nesh aklen câiz midir (evet, ittifak); (2) fiilen vâki oldu mu (evet; Tevrat–İncil örnekleri, cumartesi yasağı vb.); (3) Kur'an'da var mıdır?

• Çoğunluk: Kur'an'da nesh vardır; hüküm zaman ve şartlara göre değişebilir. Şâfiî'ye göre Kur'an'ı ancak Kur'an neshedebilir; vahye dayalı sünnet de neshedebilir diyenler vardır.
• Reddedenler: Mu'tezilî Ebû Müslim el-İsfahânî (ö. 322/934, Câmiu't-te'vîl li muhkemi't-tenzîl); modern dönemde Muhammed Tevfik Sıdkî, Ömer Rıza Doğrul. Gerekçeleri: nesh iddialarının çoğu tahsis/kayıttır, nâsih–mensûh sırası kesin değildir, sayılar çok farklıdır. Mansûh denen şeyler önceki şeriatlardır diyenler de vardır.
• Neshin kapsamına ilk dönemde hükmü daraltan, kayıtlayan değişikliklerin de girmesi sayıyı şişirmiş, sonraki usulcüler tanımı daraltınca sayı düşmüştür.

Şah Veliyyullah'ın beş ayeti: üçü Hz. Peygamber'e özel hükümler (evlenme, gece namazı, Mücâdele 58/12 sadaka), ikisi Bakara 2/180 (vasiyet) ve Enfâl 8/65 (10'a karşı 1). Bu iki ayette nesih görülmez; ayetlerin kendi şartlarında geçerli olduğu görüşü tercih edilir.

5. Neshin çeşitleri

Nesih üç nev' olarak sayılır: | Çeşit | Örnek | |---|---| | Hükmü mensûh, metni (tilâveti) baki | Kıblenin Kudüs'ten Kâbe'ye çevrilmesi | | Metni mensûh, hükmü baki | Recm ("şeyh ve şeyhe") ayeti | | Hem metni hem hükmü mensûh | "Âdemoğlunun iki vadi malı olsa üçüncüsünü ister" ifadesi |

Muhammed Abduh, "ayet unutturuldu" türü rivayetleri Hicr 15/9 ve peygamberin masumiyetiyle bağdaştırmaz. Bakara 2/106'daki "unutturma" bir yoruma göre geçmiş kitaplardaki mesajların unutturulmasıdır.

6. Örnek ayetler

7. Modern tartışma

Çağdaş yaklaşım, iki ayet arasındaki farkı neshten çok durum ve şart farkı olarak okur: iki ayet de kendi şartlarında geçerlidir, hangi şartlar varsa onun hükmü uygulanır (Bakara 2/106). Bu, "sonra inen önceki ayeti tümüyle geçersiz kılar" düşüncesini sınırlar. Müşkil ayetlerde önce uzlaştırma (cem), olmazsa tarih sırası ve nesh aranır. Mekkî–Medenî bilgisi bunda yardımcıdır (Medenî Mekkîden sonradır). Çelişkiyi gidermede başvurulan ilimler: müşkilü'l-Kur'an ve nâsih–mensûh; garîbü'l-Kur'an ve aksâmü'l-Kur'an bu işe yaramaz.

8. Önceki şeriatlar ve tedric

Neshin geçerliliğinde ittifak edilen alan, Kur'an'ın önceki şeriatların bazı hükümlerini kaldırmasıdır. Tevrat'ta Âdem'in çocuklarının birbirleriyle evlenmesi caizken sonra kaldırılmış, cumartesi yasağı İncil'de bulunmaz. Mekke dönemindeki uygulamaların, özel sebeple inen ayetlerin, muamelat veya ibadet hükümlerinin neshi ise ittifak konusu değildir. 2021 MBSTS Nesh tedric ilkesiyle de ilişkilidir: toplumu alışkanlıklarından bir anda çıkarmak mümkün olmadığından hükümler aşamalı gelmiştir.

9. Nesh konusunda eserler

Karıştırılanlar

• Nesh – tahsis: nesh tümünü kaldırır, tahsis bir kısmı dışarıda bırakır.
• Nesh – bedâ: bedâ Allah için muhaldir, nesh değildir.
• Hükmü mensûh/metni baki – metni mensûh/hükmü baki: kıble ve recm örnekleri.
• Süyûtî 20 – Şah Veliyyullah 5: sayılar sık karıştırılır.
• Ebû Müslim el-İsfahânî (neshi reddeder, Mu'tezilî) – Şâfiî (Kur'an'ı ancak Kur'an nesheder).
• Nesh – müşkilü'l-Kur'an: müşkil ayetlerin uzlaştırılmasında nesh son çaredir.
• Bakara 2/234 – 2/240: iddet süreleri (4 ay 10 gün – 1 yıl).

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 6 Ekim 2026