Zekât ve fitre: şartlar, nisap, miktarlar, verileceği yerler

Kısaca

Zekât, malın belli bir payını hak sahibine temlik etme ibadetidir. Son yıllarda bu üniteden 27 soru çıktı; nisap, yıllanma, temlik ve öşür oranları en çok yoklanan başlıklar oldu. Aşağıda Hanefî mezhebi esas alınarak gerekli yerlerde diğer mezhep farklarıyla anlatılmaktadır.

Sınavda en çok sorulanlar

• Zekâtın belirli bir ayı yoktur; "ramazanda verilmelidir" doğru değildir. 2016 MBSTS
• Cami, okul, hastane gibi hayır kurumlarına aktarılan yardımlar, mülkiyet devri (temlik) bulunmadığı için zekât kabul edilmez. 2016 DHBT · 2022 DHBT
• Zekât verilemeyecekler arasında usul (anne-baba-dede-nine) ve füru' (çocuk-torun) ile eş bulunur. 2015 ÖABT-DKAB · 2019 MBSTS
• Fakire doğrudan gıda ulaştırmak zekâttır; camiye halı, ağaçlandırma derneğine bağış zekât sayılmaz. 2019 ÖABT-DKAB
• Afrika'ya eğitim bursu ve ihtiyaç sahibine gıda yardımı zekâtla olur; okul yaptırma, kuyu açtırma zekât olmaz. 2024 ÖABT-İHL
• Malda aranan şartlar beş tanedir; "kıyemî olma" bunlardan biri değildir. 2014 DHBT · 2018 MBSTS · 2022 MBSTS
• Nisaba ulaşan malın zekâtı vaktinden önce de eda edilebilir; havelânü'l-havl beklenmez. 2021 ÖABT-İHL
• Açık mallar toprak ürünleri ve hayvanlardır; altın, para, ticaret eşyası gizli maldır. 2023 MBSTS
• Altın, gümüş, para ve ticaret mallarında oran %2,5'tir; maden ve definede Hanefî'de %20'dir. 2018 DHBT
• Bankadaki para için kırkta bir (%2,5), tabii sulanan ürün için onda bir (%10) zekât verilir. 2017 MBSTS
• Kira getiren ikinci evin değeri zekâta tabi değil; kira geliri ve birikim paraya katılır. 2019 MBSTS
• Yıllanma şartı nakit parada aranır; araba gibi aslî ihtiyaç araçları zekâta girmez. 2022 ÖABT-DKAB
• Öşürde Ebû Hanîfe'ye göre nisap aranmaz; yıllanma aranmaz; her hasatta zekât verilir. 2020 MBSTS · 2024 MBSTS
• Öşür hesaplama: 200 ton buğday (yağmurla) → 20 ton; 20 ton fasulye (emekle) → 1 ton; 400 gr altın → 10 gr. 2020 DHBT
• Miras yoluyla intikal eden altında bir yıl dolması beklenir; hasat edilen buğday ve maden kazısında bu şart yoktur. 2020 ÖABT-İHL
• Henüz bâliğ olmayan çocuğun toprak ürünlerinden öşür verilir; akıl ve bulûğ şartı aranmaz. 2022 MBSTS
• Hanefîler madenleri eritilebilen, erimeyen ve sıvı diye ayırır; erimeyen ve sıvı madenler zekâta tabi değildir. 2022 ÖABT-DKAB
• Fitrenin vücûbunda nisap miktarına sahip olma ve bayram fecri şarttır; yıllanma şart değildir. 2020 MBSTS · 2023 ÖABT-DKAB
• Ramazan öncesi miras kalan mal fitre ve kurbanı gerektirir; zekât için üzerinden bir yıl geçmesi beklenir. 2024 DHBT
• Tam mülkiyet, gayrimeşru yoldan elde edilen malı zekât dışında bırakır. 2015 MBSTS
• Zekâttan kaçınmak için yıllanmadan önce eşe hibe gibi işlemler hiyel kapsamında eleştirilir. 2016 DHBT

Konu anlatımı

Zekâtın tanımı ve mükellefte aranan şartlar

Zekât, Kur'an'da namazla birlikte anılan, malî yönü ağır bir ibadettir. Bu bölümde önce mükellefte, sonra malda aranan şartları ayrıştırmak gerekir; çünkü sorular çoğu zaman bu iki grubu karıştırır.

Kavram: Zekât — Sözlükte çoğalma, arınma, temizlenme ve bereketlenme gibi anlamlara gelir. Dindeki terim anlamı ise dinen zengin kabul edilen müslümanın, belirli mal çeşitlerinden, gerekli şartlar oluştuğunda, Kur'an'da sayılan sınıflara mülkiyet devri yoluyla vermekle yükümlü olduğu farz payıdır.

Mükellefte aranan şartlar:

1. Müslüman olmak: Zekât, ibadet niteliği taşıdığı için gayrimüslimden tahsil edilmez.
2. Hür olmak: Köle zekâtla mükellef tutulmaz; onun malı varsa efendisi sorumlu tutulur (Hanefî).
3. Âkıl ve bâliğ olmak: Hanefîlerde genel zekâtta aranır, ancak toprak ürünlerinde aranmaz. Çocuğun toprağından öşür alınır; çünkü bu, malda tahakkuk eden bir haktır. 2022 MBSTS
4. Nisap miktarına sahip olmak: Asgari zenginlik ölçüsüdür ve zekât ile fitrede ortak esastır.
5. Borçtan sonra nisabın altına düşmemek: Borçlar düşüldüğünde nisap kalmalıdır.

Dikkat: Hanefîlerde çocuk ile akıl hastasının toprak ürünleri dışındaki mallarından zekât gerekmez; fakihlerin çoğunluğuna göre ise velisi öder. Sınavlarda bu ayrım sık test edilir. 2022 MBSTS

Malda aranan şartlar ve kavramlar

Bir malın zekâta tabi olabilmesi için beş temel şart aranır:

1. Nisap: Malın, belirlenen asgari zenginlik miktarına ulaşmasıdır.
2. Nemâ (artıcı olmak): Mal hakikaten veya hükmen artıcı olmalıdır. Ticaret malı ve hayvanlar hakikî; altın, gümüş ve para hükmî nemâ özelliği taşır.
3. Tam mülkiyet: Malın kendisi üzerinde olduğu kadar getirdiği yararlar üzerinde de malikin tasarruf yetkisi bulunmalı; başkasına ait bir hak söz konusu olmamalıdır.
4. İhtiyaç fazlası (havâic-i asliyye dışı olmak): Oturulan ev, binek, meslek âletleri, bir yıllık nafaka gibi aslî ihtiyaçlar zekâttan muaftır.
5. Yıllanma (havelânü'l-havl): Nisaba ulaştıktan sonra üzerinden bir kamerî yıl geçmelidir. Toprak ürünleri ve madenlerde bu şart aranmaz. 2020 ÖABT-İHL

Bu beş şart içinde "kıyemî olma" veya "zekât niyetiyle biriktirme" yer almaz. 2014 DHBT · 2018 MBSTS · 2022 MBSTS

Not: Malda aranan şartlar arasında kıyemîlik (kıymetli olma) yoktur; kaynaklarda böyle bir kayıt bulunmaz. 2018 MBSTS

Tam mülkiyetin doğal sonucu olarak; sahipsiz mallar, kamuya ait mallar, hayır kuruluşlarına vakfedilen mallar ve gayrimeşru yollardan elde edilen mallar zekâta tabi tutulmaz. Sahibi bilinmeyen haram kazanç, beklenmeksizin yoksullara dağıtılmalıdır. 2015 MBSTS

Nisap ve zekât oranları

Oranlar, malın türüne göre değişir. Hanefî kanalında nakit, altın, gümüş ve ticaret mallarında %2,5; toprak ürünlerinde sulama biçimine göre %10 veya %5; maden ve definede ise %20 uygulanır. 2018 DHBT

Hayvanlarda nisap ve miktar ayrı bir cetveldir. Devede 5, sığırda 30, koyun-keçide 40 olan nisabın üzerine belirli hayvanlar zekât olarak verilir. Bu hayvanların sâime (merada otlayan) olması gerekir; iş hayvanı ve ahır besisi zekâta girmez.

Püf noktası: Nakit ve ticaret malında "40'ta 1" demek %2,5; öşürde "10'da 1" veya "20'de 1" demek sırasıyla %10 ve %5'tir.

Öşürle ilgili çıkmış hesaplamalardan örnekler:

• Yağmurla sulanan 200 ton buğdaydan 20 ton; sulama masrafı yapılarak yetiştirilen 20 ton fasulyeden 1 ton; 400 gr altından 10 gr zekât verilir. 2020 DHBT
• Bankadaki parada nisaba ulaşıp yıllanmışsa %2,5; tabii sulanan üründe %10 uygulanır. Aslî ihtiyaç olan ev ve iş aleti sayılan traktör zekâta girmez. 2017 MBSTS

Ebû Hanîfe'ye göre toprak ürünleri için asgari bir miktar belirlenmemiştir; ne kadar ürün elde edilirse edilsin zekâtı çıkarılır. Öğrencileri Ebû Yûsuf ile Muhammed ise bir yıl dayanabilen ürünlerde 653 kg nisap şartı koşar. Yıllanma şartı hiçbir toprak ürününde aranmaz; bir yılda kaç hasat yapılırsa her birinde ayrı ayrı zekât tahakkuk eder. 2020 MBSTS · 2024 MBSTS

Niyet ve temlik: zekâtın geçerlilik şartları

Zekât, ancak niyet ve temlik ile sahihtir. Niyet, bu ödemenin Allah rızası için zekât olduğunun kalben bilinmesidir. Temlik ise hakkın, zekât alacak kişinin mülkiyetine geçirilmesidir.

Önemli: Temlik, zekâtın en çok karıştırılan geçerlilik şartıdır. Camiye halı, yol, köprü, okul, kuyu gibi alanlara yapılan harcamalarda mülkiyet devri gerçekleşmediğinden bunlar zekât olmaz. 2016 DHBT · 2019 ÖABT-DKAB · 2022 DHBT · 2024 ÖABT-İHL

Fakire yapılan gıda yardımı, gıda maddesinin kendisi veya değeri onun mülkiyetine geçirildiğinde zekâttır. Ancak yalnızca yemek yedirmek (ibâha) temlik sayılmaz. Hayır kuruluşlarına zekât verilmesi ise ancak o kurumun güvenilir vekil sıfatıyla topladıklarını fakirlere ulaştırması hâlinde câizdir. 2019 ÖABT-DKAB

Zekâtın sarf yerleri ve verilemeyecek kişiler

Kur'an, Tevbe 9/60'ta zekâtın ulaştırılacağı sekiz zümreyi sayar: yolda kalmışlar, Allah yolunda olanlar, borçlular, köleler, kalpleri İslâm'a ısındırılacaklar, zekât toplamakla görevli âmiller, miskinler ve fakirler.

Zekât verilemeyecekler listesi:

• Usul: anne, baba, dede, nine.
• Fürû: çocuk, torun.
• Eş: karı-koca birbirine zekât veremez.
• Zenginler: aslî ihtiyaçları dışında nisaba sahip olanlar.
• Gayrimüslimler: Hanefî ve cumhura göre zekât verilmez; müellefe-i kulûb istisnası tartışmalıdır.
• Hz. Peygamber'in yakınları (Hâşimoğulları).

Usul sayılan dede zekât alamaz. Usul ve fürû dışında kalan yan hısımlar ile evlilik yoluyla kurulan akrabalar ise fakir olmaları şartıyla zekât alabilir. 2015 ÖABT-DKAB · 2019 MBSTS

Not: Eşin annesi (kayınvalide) usul değildir; ona zekât verilebilir. 2019 MBSTS

Borçlunun zekât alabilmesi için borcunu ödeyecek nisap dışında malı bulunmamalıdır. Toplum yararına borçlanan (arabuluculuk, hayır işleri) kişiler de bu sınıfa girer.

Açık ve gizli mallar ile borcun etkisi

Hanefîler, zekâta tabi malları tahsil ve borç etkisi bakımından ikiye ayırır:

• Açık mallar: toprak ürünleri ve hayvanlar.
• Gizli mallar: altın, gümüş, para ve ticaret eşyası.

Borç, gizli mallarda nisabı düşürürse zekâtı engeller; açık mallarda ise Hanefîlere göre engellemez. 2023 MBSTS

Önemli: Açık mallar devletin zekât memurlarınca tahsile elverişlidir; gizli malların zekâtını mükellef bizzat öder.

Madenler ve defineler

Hanefîler madenleri üç gruba ayırır:

1. Eritilebilen katı madenler (altın, gümüş, demir, bakır) → zekâta tabi.
2. Eritilemeyen katı madenler (mermer, kireç taşı, kömür) → tabi değil.
3. Sıvı madenler (petrol, cıva) → tabi değil.

Bu görüş, madeni rikâz kapsamında değerlendirip %20 oranını uygulayan Hanefî yaklaşımıdır. 2022 ÖABT-DKAB Define ve madenlerde yıllanma aranmaz. 2020 ÖABT-İHL

Hiyel yoluyla zekâttan kaçınma

Hiyel, görünüşte meşru bir işlemi aracı kılarak yasak sayılan bir neticeye varmaktır. Zekâttan kaçınmak için nisaba ulaşan malın yıllanmadan hemen önce eşe veya yakına hibe edilip geri alınması bu kapsamda değerlendirilir. İslâm âlimleri, bu tür işlemleri hükümlerin amacını ihlal ettiği için eleştirmiştir. 2016 DHBT

Fitre (fıtır sadakası)

Fitre, ramazan bayramına ulaşan ve aslî ihtiyaçlarından fazla olarak nisap değerinde malı bulunan müslümanın, kendisi ile velâyeti altında bulunanlar adına ödediği malî ibadettir.

Kavram: Fıtır sadakası (fitre) — Ramazan bayramına kavuşmanın şükrü olarak, dinen zengin sayılan müslümanın yoksullara vermekle yükümlü olduğu vacip sadakadır. Hanefîlerde vacip, cumhura göre farzdır.

Hanefîlerde fitrenin vücûb şartları:

1. Müslüman olmak.
2. Hür olmak.
3. Zorunlu harcamalarından fazla, nisap miktarına ulaşan malı bulunmak.
4. Bayramın ilk günü fecir vaktine ulaşmak.

Zekâttan farklı olarak, fitrede malın artıcı olması ve üzerinden bir yıl geçmesi şart değildir. 2020 MBSTS · 2023 ÖABT-DKAB

Püf noktası: Fitre ile zekâtın ortak şartları: Müslümanlık, hürriyet, nisap ve tam mülkiyet. Farkları: fitrede yıllanma ve nemâ aranmaz, bayram fecri şarttır.

Fitrenin miktarı, buğdaydan yarım sâ' (Hanefî) veya 1 sâ' (diğer mezheplere göre), arpa, hurma ve kuru üzümden 1 sâ'dır. Hanefîler bu gıdaların değerinin para olarak verilmesini de câiz görür. 2020 MBSTS

Fitre, zekâtın verildiği sınıflara verilir; usul, fürû ve eşe verilmez. Ramazanda veya en geç bayram namazından önce ödenmesi efdaldir.

Zekât ile fitre arasındaki temel farklar:

Ramazan öncesi gelen miras fitreyi ve kurbanı derhal gerektirir; zekât ise ancak bir yılın tamamlanmasından sonra farz olur. 2024 DHBT

Karıştırılanlar

• Zekâtın farz olma vakti ile fitrenin vacip olma vakti: Zekât nisaba ulaşıp bir yıl sonra, fitre bayram fecriyle.
• Temlik ile ibâha: Temlik mülkiyeti devreder; ibâha yalnızca yararlanma izni verir. Bu yüzden yemek yedirmek zekât değildir.
• Açık mallar ile gizli mallar: Açık mallar toprak ürünü ve hayvan; gizli mallar altın, para, ticaret eşyası. Borcun engelleyiciliği konusunda fark vardır.
• Ebû Hanîfe ile imâneyn (Ebû Yûsuf-Muhammed): Öşürde nisap tartışması; Ebû Hanîfe nisap aramaz, imâneyn ve cumhur arar.
• Hanefî ile cumhur: Çocuğun malından zekât; tam mülkiyet kaybedilmiş mal; gayrimüslime fitre; fitrenin farz-vacip niteliği.

Kendini yokla

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: 9 Ekim 2026