Fıkıh Usulü ve İslam Hukuku Tarihi

İslam Hukuku Tarihi, Fıkıh Mezhepleri ve Temel Eserler

25 çıkmış soruMBSTS: 11DHBT: 7ÖABT-DKAB: 1ÖABT-İHL: 62014–2024

Bu sayfada

  1. Fıkhın Doğuşu ve Ekolleşme
  2. Mezheplerin Teşekkülü ve Kaybolan Ekoller
  3. Hanefî Mezhebi ve Ricali
  4. Diğer Üç Fıkıh Mezhebi
  5. Mezheplerin Coğrafi Yayılışı
  6. Fıkıh Literatür Türleri

Kısaca

İslam hukuk tarihi, tek bir yasa koyucunun değil; aynı Kitap ve Sünnet'e bağlı onlarca müçtehidin yorum halkalarının doğup süzülerek kurumlaştığı bir süreçtir. Re'y ağırlıklı ve hadis ağırlıklı iki çizginin belirginleşmesi, dört mezhebin kurumlaşması ve farklı eser türlerinin ortaya çıkışı bu süreçte yan yana gelişmiştir. Bu konu, fıkıh dersinin hem tarihî zeminini hem de mezhepler arası karşılaştırma sorularının omurgasını oluşturur. Bu konudan 25 soru çıkmıştır.

Sınavda en çok sorulanlar

Konu anlatımı

1. Fıkhın Doğuşu ve Ekolleşme

Hicrî I. yüzyılda sahâbe farklı şehirlere dağılmış, gittikleri yerlerde ilim halkaları oluşturmuştur. Bu halkalar zamanla biri hadis merkezli, diğeri rey merkezli olmak üzere iki ana kola ayrılmıştır. Ayrışmanın sebebi tek başına mezhep taassubu değil; ilmî muhit, eldeki rivayet malzemesi ve yorum metodudur. 2024 ÖABT-İHL

Kavram: Fıkıh — Sözlükte: bir işin incelik ve derinliğini kavramak, tam ve doğru biçimde bilmek. · Terim olarak: İslâm'ın fert ve toplum hayatına ilişkin şer'î-amelî hükümlerini bilmek ve bu hükümleri konu edinen ilim dalı.

Kavram: Mezhep — Sözlükte: gidilen yol. · Terim olarak: Din bilginleri arasındaki yorum farklarından meydana gelen görüşler bütünü.

Ehl-i hadîs, özellikle Hicaz merkezli olarak hadis rivayetine ve âsâra sıkı bağlı kalmış; ehl-i rey ise Irak merkezli olarak nassın yorumunda aklî istidlâle ve kıyasa daha çok yer vermiştir. Ayrışmada etkili olan üç husus:

  1. Kur'an ve Sünnet metinlerindeki lafızları yorumlarken benimsenen yaklaşımların farklı olması.
  2. Hoca ve şehir farklılığı.
  3. Metodoloji farklılığı.

Not: Her iki ekolün hüküm çıkarmada kullandığı ortak kaynaklar Kitap, Sünnet ve sahâbe icmâıdır; fark, hadis kabulü ve re'ye başvurma derecesindedir.

2. Mezheplerin Teşekkülü ve Kaybolan Ekoller

Hicrî II. ve III. yüzyıl, fıkhî düşüncenin sistemleştiği ve mezheplerin teşekkül ettiği dönemdir. Mezhepleşmede iki unsur belirleyicidir: müçtehitlerin derleyip yazıya geçirmesi ve öğrencilerin hocalarından devraldığı görüşleri düzenleyerek yaygınlaştırması. 2024 ÖABT-İHL

Bu dönemde pek çok müçtehit kendi metoduyla hüküm vermiş, ancak bir kısmının görüşleri müntesibi kalmadığı için yayılamamıştır. Kaynaklarda müntesibi kalmamış müçtehitler arasında şu isimler sayılır:

Cafer es-Sâdık ise bu listede yer almaz; çünkü onun görüşleri etrafında oluşan Caferîlik günümüze ulaşmıştır. 2015 MBSTS

İlk dönemlerde ortaya çıkıp sonra kaybolan veya başka mezhepler içinde eriyen ekoller şunlardır: 2016 DHBT

Cehmiyye ise fıkıh mezhebi değil, itikadî bir fırkadır. 2016 MBSTS

Püf noktası: "Cehmiyye" kelimesi Cehm b. Safvân'dan gelir; kelamî bir fırka olduğu için fıkıh mezhepleri listesine giremez. "Cerîriyye" ise fıkıhçı İbn Cerîr et-Taberî'ye bağlıdır; birbirine karıştırma.

3. Hanefî Mezhebi ve Ricali

Hanefî mezhebi, İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe'ye nisbet edilir. Ebû Hanîfe'nin doğum yeri Kûfe, doğum yılı 80 (699); vefat yeri Bağdat, vefat yılı 150 (767)'dir. Mezhebin oluşmasında ve kurumsallaşmasında öğrencilerinin rolü büyüktür.

Kavram: Kadılkudât — İslâm yargı tarihinde başkadıların tayin ve azlinden sorumlu en üst yargı makamı; ilk olarak Abbâsî Halifesi Hârûnürreşîd döneminde oluşturulmuştur.

Ebû Yûsuf, Hârûnürreşîd döneminde ilk kadılkudât olarak bu kurumun başına getirilmiştir. Bu görev sayesinde Hanefîlik yargıda ve resmî uygulamada etkili bir mezhep hâline gelmiştir. 2014 DHBT · 2017 MBSTS

İmam Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî ise şu özellikleriyle öne çıkar: 2022 ÖABT-İHL

Kavram: Zâhirü'r-rivâye — İmam Muhammed'in Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve kendi görüşlerini bir araya getirdiği temel Hanefî literatürü; nâdirü'r-rivâye ise bu küme dışında kalan ikinci derece rivayetleri ifade eder.

Zâhirü'r-rivâye'nin başlıca eserleri şunlardır: el-Asl (el-Mebsût), ez-Ziyâdât, el-Câmiu'l-kebîr, el-Câmiu's-sağîr, es-Siyeru'l-kebîr, es-Siyeru's-sağîr. 2015 MBSTS

Hanefî mezhebinde üç imamın ikili ittifakları farklı kavramlarla adlandırılır: 2016 DHBT · 2016 MBSTS · 2022 MBSTS

İkili Kullanılan kavram
Ebû Hanîfe + Ebû Yûsuf Şeyhayn
Ebû Hanîfe + İmam Muhammed Tarafeyn
Ebû Yûsuf + İmam Muhammed İmameyn veya Sâhibeyn

Not: "Üstâzeyn" gibi ifadeler bazı kaynaklarda geçse de yerleşik kullanım yukarıdaki üç kavram üzerinedir. "Muallimeyn" ise bu anlamda kullanılmaz.

Züfer b. Hüzeyl ve Hasan b. Ziyâd da Ebû Hanîfe'nin önde gelen talebelerindendir. Züfer, hocasının vefatından sonra ders halkasını bir süre Kûfe'de sürdürmüş; Hasan b. Ziyâd ise kısa süre Kûfe kadılığı yapmıştır.

4. Diğer Üç Fıkıh Mezhebi

Dört Sünnî fıkıh mezhebinin imamları, doğum-vefat yılları ve merkezleri şöyle özetlenebilir:

İmam Doğum Vefat Merkez Öne çıkan eser
Ebû Hanîfe 80 (699) 150 (767) Kûfe Tedvîn öğrencilerce
Mâlik b. Enes 93 (712) 179 (795) Medine el-Muvatta'
Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî 150 (767) 204 (820) Mekke/Bağdat/Mısır er-Risâle, el-Ümm
Ahmed b. Hanbel 164 (780) 241 (855) Bağdat el-Müsned

İmam Şâfiî, Medine fıkhını Mâlik b. Enes'ten, Irak fıkhını ise İmam Muhammed'den almış; böylece iki ekolü birleştirmiştir. Ahmed b. Hanbel ise hadise dayalı fıkıh anlayışıyla tanınmış ve özellikle mihne sürecindeki duruşuyla Ehl-i sünnet'in temsilcisi sayılmıştır.

5. Mezheplerin Coğrafi Yayılışı

Mezheplerin yayıldığı bölgeler ve itikadî eşleşmeler harita sorularının temelini oluşturur. 2022 DHBT

Mezhep / hareket Yaygın olduğu başlıca bölgeler İtikadî eşleşme
Hanefîlik Türkiye, Balkanlar, Orta Asya, Hindistan Mâtürîdîlik
Mâlikîlik Kuzey Afrika, Sudan, Mağrip Eş'arîlik
Şâfiîlik Mısır, Suriye, Yemen, Endonezya, Güneydoğu Anadolu Eş'arîlik
Hanbelîlik Suudi Arabistan, bazı Körfez ülkeleri Selefîlik
Caferîlik (İmâmiyye) İran, Irak, Azerbaycan İmâmiyye
Vehhâbîlik Suudi Arabistan Selefî anlayış

Bölgeye göre mezhep dağılımı şöyledir: 2014 DHBT · 2018 DHBT · 2019 ÖABT-İHL · 2021 MBSTS · 2021 ÖABT-DKAB

İran'da ezan, "eşhedü enne aliyyen veliyullah" ibaresi eklenerek okunur. Bu uygulama Caferî geleneğin bir parçasıdır. 2021 ÖABT-İHL

Günlük fıkhî meselelerde mezhep farkı da sorgulanmıştır. Örneğin midye, Hanefî mezhebinde balık türü dışında kaldığı için helal görülmezken; Mâlikî ve Şâfiî mezheplerinde suda yaşayan hayvanlar kapsamında helal kabul edilir. Dolayısıyla midyeyi reddeden bir kişi bu konuda Hanefî görüşü benimsemiştir. 2021 MBSTS

6. Fıkıh Literatür Türleri

Fıkhın farklı ilgi alanları zamanla müstakil telif türleri doğurmuştur. Literatür türleri ve içerikleri şöyle özetlenebilir:

Literatür türü Konusu Tipik örnek/ler
Ahkâmü's-sultâniyye Anayasa, idare, vergi, cihad, hilâfet şartları Mâverdî, Ebû Ya'lâ el-Ferrâ
Edebü'l-kazâ Yargılama, hâkim vasıfları, hüküm süreci Yargı hukuku literatürü
Kavâid Genel geçer usul ilkeleri el-Eşbâh ve'n-nezâir
Nevâzil Yeni meseleler ve verilen fetvalar Ebü'l-Leys es-Semerkandî türü
Furûk Benzer meselelerin farkları Karâfî geleneği
Zâhirü'r-rivâye Hanefî temel furû kitapları İmam Muhammed'in altı eseri

Anayasa ve idare hukukuna ilişkin konular Ahkâmü's-sultâniyye türünde ele alınır. Bu tür eserlerde halife için aranan şartlara, cihadın ögelerine ve vergi konularına yer verilir. 2016 MBSTS · 2021 ÖABT-İHL

Yargılama sürecini, hakim vasıflarını ve nihai hükmün verilişini inceleyen alan Edebü'l-kazâ olarak adlandırılır. 2018 MBSTS

Farklı meselelerde verilen hükümlerden yola çıkarak genel ilkeler belirleme çabası Kavâid literatürünü doğurmuştur. 2014 DHBT

Hicrî IV. yüzyıldan itibaren karşılaşılan yeni meseleleri ve bunlara dair fetvaları içeren telif türü Nevâzil'dir. Bu türün meşhur örneklerinden biri Ebü'l-Leys es-Semerkandî'nin eseridir. 2021 MBSTS

Önemli: Literatür türlerini içerikleriyle eşleştirirken şu kısa ipuçlarını kullan: "vezir-halife-vergi" → Ahkâmü's-sultâniyye; "kâdî, süreç, hüküm" → Edebü'l-kazâ; "genel ilke" → Kavâid; "yeni mesele" → Nevâzil.

Karıştırılanlar

Kendini yokla

Hanefî mezhebinde Ebû Hanîfe ile İmam Muhammed'in ittifakı hangi kavramla ifade edilir?Tarafeyn.
Anayasa ve idare hukuku ile ilgili fıkıh literatürünün genel adı nedir?Ahkâmü's-sultâniyye.
Midye yemeyi caiz görmeyen mezhep hangisidir?Hanefîlik.
İmam Muhammed'in topladığı temel Hanefî furû kitapları hangi üst başlıkla anılır?Zâhirü'r-rivâye.

Kendini dene: 6 soru

Konu anlatımına göre hazırlanmış özgün sorular. Bir şıkka dokun, cevap ve açıklama hemen açılır; sonuçların bu tarayıcıda saklanır.

1. İslam hukuk literatüründe, hicrî IV. yüzyıldan itibaren karşılaşılan yeni meseleleri ve bunlara dair fetvaları içeren telif türü aşağıdakilerden hangisidir?

2. Cehmiyye ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

3. Mezheplerin teşekkülünde belirleyici olan iki unsur aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

4. Rivayeti önceleyen Hicaz fıkhı ile re’ye ağırlık veren Irak fıkhı, ayrışmalarına rağmen aşağıdakilerden hangisinde ortaklaşır?

5. İran'da ezana eklenerek okunan ibare aşağıdakilerden hangisidir?

6. Aşağıdaki konulardan hangisi Ahkâmü's-sultâniyye türünde değil, Edebü'l-kazâ türünde ele alınır?

← Fer'î deliller: istihsan, istislah, istishab, örf, şer'u men kablenâ, sedd-i zerâiHüküm: teklifî hükümler (farz, vacip, mendup, haram, mekruh) ve vaz'î hükümler →

2019 MBSTS gibi etiketler, o bilginin hangi yıl hangi sınavda sorulduğunu gösterir. Tüm konuların soru dağılımı

Son güncelleme: